Symbole i nazwy pierwiastków

Dlaczego symbole pierwiastków pochodzą z łaciny: Fe, Na, K, Ag, Au

Zapis pierwiastków literami wprowadził na początku dziewiętnastego wieku szwedzki chemik Jöns Jacob Berzelius. Potrzebny był system zrozumiały dla chemików w całej Europie, a wspólnym językiem nauki była wtedy łacina, więc symbole utworzono od nazw łacińskich. Polskie nazwy powstawały niezależnie, stąd rozbieżności. Żelazo to Fe od ferrum, sód Na od natrium, potas K od kalium, srebro Ag od argentum, złoto Au od aurum, ołów Pb od plumbum, cyna Sn od stannum, antymon Sb od stibium, miedź Cu od cuprum, a rtęć Hg od hydrargyrum. Osobny przypadek to wolfram: symbol W pochodzi od nazwy wolframium, choć po angielsku pierwiastek nazywa się tungsten. Warto zauważyć, że łacińskie nazwy mają głównie pierwiastki znane od starożytności lub średniowiecza — te odkryte później dostawały symbole zgodne ze swoją nazwą, jak Al dla glinu czy He dla helu.

Zasady zapisu symboli chemicznych pierwiastków

Reguły są krótkie, ale trzeba ich przestrzegać co do litery. Symbol składa się z jednej lub dwóch liter, pierwsza zawsze wielka, druga zawsze mała. Nie stawia się po nim kropki, bo to nie jest skrót w sensie językowym, tylko oznaczenie międzynarodowe. Wielkość liter naprawdę ma znaczenie: Co to kobalt, a CO to tlenek węgla(II), czyli dwa różne atomy połączone w cząsteczkę. Podobnie Ni to nikiel, a NI nie znaczy nic. Symbolu nie odmieniamy i nie dopisujemy do niego polskich końcówek. We wzorach liczbę atomów zapisuje się jako indeks dolny za symbolem, jak w H₂O czy Fe₂O₃, a wartościowość cyfrą rzymską nad symbolem. Pierwiastki najnowsze, jeszcze niezatwierdzone, mają symbole trzyliterowe, ale po nadaniu ostatecznej nazwy przez organizację IUPAC otrzymują normalny symbol dwuliterowy. Jeszcze dwie praktyczne uwagi: symbol zapisujemy pismem prostym, także wtedy, gdy reszta tekstu jest pochylona, a we wzorach nie zostawiamy spacji między symbolami — piszemy H₂SO₄, nie H₂ S O₄.

Najczęściej mylone symbole pierwiastków i jak je zapamiętać

Największy kłopot sprawiają pary, w których polska nazwa nie pasuje do symbolu. Sód to Na, nie S — bo S zajęła siarka. Potas to K, nie P — bo P należy do fosforu. Azot to N od nitrogenium, więc uczniowie mylą go z Na. Warto nauczyć się tych czterech razem, bo mylą się nawzajem. Druga grupa pułapek to symbole zaczynające się tą samą literą: magnez Mg i mangan Mn, chlor Cl, chrom Cr, kobalt Co i miedź Cu, wreszcie krzem Si obok cyny Sn i antymonu Sb. Pomaga wypowiadanie symbolu razem z łacińską nazwą, bo wtedy skrót przestaje być przypadkowy: Cu jak cuprum, Sn jak stannum, Ag jak argentum. Najskuteczniejsza metoda to jednak krótkie ćwiczenie na wydrukowanej tablicy: zasłaniasz nazwy i odtwarzasz je z samych symboli, a potem odwrotnie. Przy nauce lepiej brać pierwiastki partiami po kilkanaście, zaczynając od tych, które faktycznie pojawiają się na lekcjach, a nie od początku alfabetu.

Najczęstsze pytania