Has (Hs)

Has w układzie okresowym

Pierwiastek leży w siódmym okresie, czyli w siódmym poziomym rzędzie tablicy — to oznacza, że jego elektrony rozmieszczone są na 7 powłokach. Znajduje się w 8 grupie (blok d — pierwiastek przejściowy, zapełniana jest podpowłoka d). W tej samej grupie stoją: Żelazo, Ruten, Osm — pierwiastki z jednej grupy mają podobną liczbę elektronów walencyjnych, dlatego zachowują się chemicznie podobnie.

Has — co to za pierwiastek

Jego lotny tlenek zachowuje się jak osmowy — dowód, że układ okresowy działa i tu.

Właściwości pierwiastka Has

Właściwości fizyczne hasu — temperatura topnienia, gęstość, wygląd — nie są znane, bo nigdy nie zebrano jego ważalnej próbki. Wiadomo natomiast, że jest metalem przejściowym z 8 grupy, tej samej co żelazo, ruten i osm, i że jego zachowanie chemiczne to pokrewieństwo potwierdza. Konfiguracja przypisywana mu to [Rn] 5f¹⁴ 6d⁶ 7s². Jest silnie promieniotwórczy, rozpada się przez emisję cząstek alfa, a doświadczenia prowadzi się zdalnie, za grubymi osłonami.

Zastosowanie pierwiastka Has

Has nie ma zastosowań praktycznych i nie należy się ich spodziewać. Otrzymuje się go pojedynczymi atomami w akceleratorach ciężkich jonów, a najtrwalszy poznany izotop, has-269, rozpada się po kilkunastu sekundach. Sens badania takiego pierwiastka jest naukowy: sprawdzenie, czy prawidłowości układu okresowego obowiązują także dla najcięższych jąder, i pomiar ich trwałości w rejonie przewidywanej wyspy stabilności. Has jest przy tym jednym z niewielu pierwiastków superciężkich, dla których udało się w ogóle wykonać doświadczenie chemiczne.

Has — najważniejsze związki chemiczne

Znany jest właściwie jeden: czterotlenek hasu HsO₄. Powstaje, gdy pojedyncze atomy hasu zaraz po wytworzeniu zetkną się ze strumieniem tlenu. Tlenek okazał się lotny i osadzał się na chłodzonej powierzchni w podobnych warunkach co czterotlenek osmu, co potwierdziło pokrewieństwo obu pierwiastków. Było to jedno z pierwszych doświadczeń chemicznych wykonanych na pojedynczych atomach pierwiastka superciężkiego. Wzór HsO₄ odpowiada stopniowi utlenienia +8, najwyższemu spotykanemu w układzie okresowym.

Has — gdzie go spotykasz

• badania podstawowe

Has w szkole — co trzeba wiedzieć

Has to pierwiastek sztuczny i uczeń musi go znać właściwie tylko z tablicy: liczba atomowa 108, blok d, 8 grupa, ta sama co żelazo. Dobrym pytaniem sprawdzającym rozumienie układu okresowego jest to, czego można się po nim spodziewać na podstawie samego położenia — odpowiedź brzmi: właściwości zbliżonych do osmu, co doświadczenie z lotnym tlenkiem potwierdziło. Częsty błąd to traktowanie pierwiastków sztucznych jako po prostu bardzo rzadkich; has w przyrodzie nie występuje w ogóle.

Has — historia odkrycia

Has zsyntetyzował w 1984 roku zespół z Instytutu Badań Ciężkich Jonów GSI w Darmstadt, bombardując tarczę ołowianą jonami żelaza. Nazwa pochodzi od łacińskiego Hassia, czyli Hesji — niemieckiego kraju związkowego, w którym leży Darmstadt. Ta sama pracownia odkryła w kolejnych latach jeszcze kilka pierwiastków, a ich nazwy upamiętniają albo miejsce badań, albo zasłużonych uczonych. Pierwsze doświadczenie ujawniło zaledwie kilka atomów, a na uznanie odkrycia i przyznanie prawa do nadania nazwy trzeba było czekać lata.

Has — skąd wzięła się nazwa

łac. Hassia — Hesja

Has — izotopy

has-269 najtrwalszy (kilkanaście sekund)

Has — bezpieczeństwo

Silnie radiotoksyczny.

Ciekawostki o pierwiastku Has

• Jego tlenek zachowuje się dokładnie jak osmowy, zgodnie z przewidywaniem.
• Zespół z Darmstadt nazwał odkryte przez siebie pierwiastki od miejsca pracy, jak has i darmsztadt, oraz od uczonych, jak bohr, meitner, roentgen i kopernik.
• Pojedyncze atomy hasu oddziela się od reszty wiązki za pomocą pól magnetycznych i elektrycznych, bo w akceleratorze giną w zalewie niepotrzebnych jąder.
• Chemię hasu badano w strumieniu gazu, bo reakcja musi zajść szybciej, niż atom zdąży się rozpaść.

Najczęstsze pytania o pierwiastek Has