Kiur (Cm)

Kiur w układzie okresowym

Pierwiastek leży w siódmym okresie, czyli w siódmym poziomym rzędzie tablicy — to oznacza, że jego elektrony rozmieszczone są na 7 powłokach. Należy do aktynowce, dla których nie podaje się numeru grupy. W temperaturze pokojowej Kiur jest ciałem stałym (topnieje w 1345 °C, wrze w 3110 °C).

Kiur — co to za pierwiastek

Zasilał spektrometry łazików marsjańskich badające skład skał.

Właściwości pierwiastka Kiur

Kiur jest srebrzystobiałym, twardym metalem o gęstości 13,51 grama na centymetr sześcienny; topi się w 1345 stopniach Celsjusza, a wrze w 3110. Na powietrzu szybko matowieje, pokrywając się warstwą tlenku. W związkach występuje praktycznie zawsze na III stopniu utlenienia. Cechą, która robi największe wrażenie, jest jego własne promieniowanie: rozpad alfa jest tak intensywny, że próbka sama się nagrzewa i świeci w ciemności bladym światłem. To samo promieniowanie czyni go bardzo niebezpiecznym — wchłonięty odkłada się w kościach i szpiku, dlatego pracuje się z nim wyłącznie w komorach rękawicowych, za osłonami.

Zastosowanie pierwiastka Kiur

Kiur nie ma zastosowań w życiu codziennym i nigdy nie będzie ich miał: powstaje wyłącznie w reaktorach i akceleratorach, w znikomych ilościach, i jest silnie promieniotwórczy. Ma jednak jedno bardzo konkretne zastosowanie techniczne. Izotop kiuru wysyła cząstki alfa, którymi prześwietla się skały — właśnie taki preparat pracował w spektrometrach łazików marsjańskich i pozwolił ustalić, z czego zbudowane są kamienie na Marsie. Poza tym kiur służy nauce: bywa tarczą w akceleratorach, z której po bombardowaniu jonami powstają jeszcze cięższe pierwiastki. Jest też problemem praktycznym, bo tworzy się samoistnie w wypalonym paliwie jądrowym i należy do tych składników odpadów, które wydzielają ciepło i pozostają groźne przez tysiące lat.

Kiur — najważniejsze związki chemiczne

Związki kiuru bada się w ilościach śladowych, ale są dobrze opisane. Tlenek kiuru(III) Cm₂O₃ i tlenek kiuru(IV) CmO₂ to najlepiej poznane tlenki. Znane są też halogenki, na przykład fluorek CmF₃ i chlorek CmCl₃. W roztworach wodnych jon Cm³⁺ ma bladożółtą barwę i świeci pod wpływem światła nadfioletowego, co pozwala wykrywać kiur nawet w bardzo małych stężeniach. Otrzymano także wodorotlenek Cm(OH)3 oraz sole rozpuszczalne w wodzie, wykorzystywane przy oddzielaniu kiuru od innych aktynowców metodą wymiany jonowej.

Kiur — gdzie go spotykasz

• spektrometry łazików marsjańskich

Kiur w szkole — co trzeba wiedzieć

Kiur ma liczbę atomową 96, leży w 7 okresie i należy do aktynowców, czyli bloku f, wypisanego pod główną częścią układu okresowego. Jego konfiguracja to [Rn] 5f⁷ 6d¹ 7s². Uczeń nie musi znać jego chemii, ale powinien umieć wskazać go w tablicy i powiedzieć trzy rzeczy: jest sztuczny, jest promieniotwórczy i nie występuje w skorupie ziemskiej. Dla polskiego ucznia to dobry pierwiastek do zapamiętania, bo nazwę nadano na cześć Marii Skłodowskiej-Curie. Uwaga na dwuznaczność słowa: kiur to również jednostka aktywności promieniotwórczej o symbolu Ci, nazwana od tego samego nazwiska, ale niemająca nic wspólnego z pierwiastkiem.

Kiur — historia odkrycia

Kiur otrzymali w 1944 roku Glenn Seaborg, Ralph James i Albert Ghiorso, bombardując pluton cząstkami alfa w cyklotronie. Prace prowadzono w ramach tajnego programu wojennego, więc odkrycia nie ogłoszono od razu; Seaborg ujawnił je publicznie dopiero po wojnie, przy okazji radiowego programu dla dzieci. Nazwa upamiętnia Marię Skłodowską-Curie i Piotra Curie, badaczy promieniotwórczości. Wybrano ją przez analogię do leżącego wprost nad kiurem gadolinu, który również nosi nazwisko uczonego. Pierwszą porcję związku kiuru na tyle dużą, żeby dało się ją zobaczyć i zważyć, wydzielono dopiero kilka lat po samym odkryciu.

Kiur — skąd wzięła się nazwa

od Marii Skłodowskiej-Curie i Piotra Curie

Kiur — izotopy

kiur-247 najtrwalszy (15,6 mln lat)

Kiur — bezpieczeństwo

Silnie radiotoksyczny.

Ciekawostki o pierwiastku Kiur

• Curiosity bada marsjańskie skały źródłem kiuru.
• Kiur odkryto wcześniej niż ameryk, choć ma wyższą liczbę atomową i w układzie okresowym stoi za nim.
• Zespół z Berkeley miał tyle kłopotów z oddzieleniem obu nowych pierwiastków, że między sobą nazywał je pandemonium i delirium.
• Wszystkie pierwiastki cięższe od uranu, w tym kiur, nazywa się transuranowcami — żadnego z nich nie znajdziemy w kopalni.

Najczęstsze pytania o pierwiastek Kiur