Tenes (Ts)

Tenes w układzie okresowym

Pierwiastek leży w siódmym okresie, czyli w siódmym poziomym rzędzie tablicy — to oznacza, że jego elektrony rozmieszczone są na 7 powłokach. Znajduje się w 17 grupie (blok p — elektrony walencyjne zapełniają podpowłokę p). W tej samej grupie stoją: Fluor, Chlor, Brom, Jod, Astat — pierwiastki z jednej grupy mają podobną liczbę elektronów walencyjnych, dlatego zachowują się chemicznie podobnie.

Tenes — co to za pierwiastek

Formalnie halogen, w praktyce kilka atomów, które istniały milisekundy.

Właściwości pierwiastka Tenes

O właściwościach tenesu wiadomo bardzo mało, bo nikt nigdy nie miał w ręku jego ważalnej próbki. Z położenia w układzie okresowym wynika, że powinien być ciałem stałym i formalnie należy do fluorowców, ale obliczenia uwzględniające efekty relatywistyczne sugerują, że zachowa się zupełnie inaczej niż chlor czy jod — bliżej mu będzie do półmetalu niż do typowego niemetalu. Konfiguracja przypisywana mu to [Rn] 5f¹⁴ 6d¹⁰ 7s² 7p⁵. Wartościowości ani stopni utlenienia nie ustalono. Jest silnie promieniotwórczy i rozpada się z emisją cząstek alfa, więc pracuje się z nim wyłącznie zdalnie, za osłonami.

Zastosowanie pierwiastka Tenes

Tenes nie ma i najprawdopodobniej nigdy nie będzie miał zastosowań praktycznych. Powstaje wyłącznie w akceleratorach ciężkich jonów, w ilościach liczonych w pojedynczych atomach, a te rozpadają się w ułamku sekundy — najtrwalszy poznany izotop, tenes-294, żyje około 0,05 sekundy. Nie da się z niego niczego zbudować ani odważyć próbki na wadze. Wartość tego pierwiastka jest czysto poznawcza: badania sprawdzają, jak daleko da się rozciągnąć układ okresowy, gdzie leży granica trwałości jąder atomowych i czy przewidywana wyspa stabilności jąder superciężkich rzeczywiście istnieje. Przy okazji doskonali się techniki wykrywania pojedynczych atomów i wytwarzania materiałów tarczowych, przydatne w całej fizyce jądrowej. Każdy nowy pierwiastek jest też sprawdzianem dla teorii budowy jądra, bo pozwala porównać przewidywania modeli z pomiarem przy skrajnie dużej liczbie protonów.

Tenes — najważniejsze związki chemiczne

Tenes nie tworzy żadnych znanych związków chemicznych. Żeby zbadać związek pierwiastka, trzeba mieć choć kilka atomów żyjących dostatecznie długo, by zdążyły zareagować, a atomy tenesu rozpadają się szybciej. Dla nieco trwalszych pierwiastków superciężkich takie doświadczenia udaje się prowadzić: pojedyncze atomy przepuszcza się przez kolumnę z gazem i sprawdza, gdzie się osadzają. Dla tenesu takich pomiarów jeszcze nie wykonano, a wszystko, co mówi się o jego chemii, pochodzi z obliczeń teoretycznych. Nawet rozstrzygnięcie tak podstawowego pytania, czy tenes zachowuje się jak niemetal, wymagałoby izotopu żyjącego znacznie dłużej.

Tenes — gdzie go spotykasz

• badania podstawowe

Tenes w szkole — co trzeba wiedzieć

Na sprawdzianie tenes pojawia się najwyżej jako ostatnia pozycja w 17 grupie i przykład pierwiastka sztucznego. Warto wiedzieć trzy rzeczy: ma liczbę atomową 117, powstał w akceleratorze w 2010 roku i nie występuje w przyrodzie. Częsty błąd to zakładanie, że skoro stoi pod jodem, musi mieć typowe właściwości fluorowca — im niżej w grupie 17, tym słabszy charakter niemetaliczny, a dla pierwiastków superciężkich dochodzą jeszcze efekty relatywistyczne i analogia się rozjeżdża. Nazwy pierwiastków od 113 wzwyż łatwo pomylić, bo brzmią podobnie; pomaga skojarzenie tenesu ze stanem Tennessee. Warto też zapamiętać samą formę zapisu: polska nazwa brzmi tenes, a symbol pisze się dwiema literami, Ts.

Tenes — historia odkrycia

Tenes zsyntetyzowano w 2010 roku we współpracy trzech ośrodków: Zjednoczonego Instytutu Badań Jądrowych w Dubnej pod Moskwą oraz amerykańskich laboratoriów w Oak Ridge i Livermore. Amerykanie dostarczyli tarczę zawierającą berkel, a w Dubnej ostrzelano ją wiązką jąder wapnia. Nazwa upamiętnia stan Tennessee, w którym leży Oak Ridge — ośrodek od dziesięcioleci zasłużony dla badań nad ciężkimi pierwiastkami. Oficjalnie zatwierdzono ją w 2016 roku, razem z nazwami trzech innych nowych pierwiastków. Potwierdzenie odkrycia zajęło kilka lat i wymagało powtórzenia doświadczenia przez niezależny zespół badawczy.

Tenes — skąd wzięła się nazwa

od stanu Tennessee

Tenes — izotopy

tenes-294 najtrwalszy (0,05 sekundy)

Tenes — bezpieczeństwo

Silnie radiotoksyczny.

Ciekawostki o pierwiastku Tenes

• Do jego syntezy trzeba było najpierw wyprodukować berkel.
• Symbol Ts od dawna oznacza w chemii organicznej grupę tosylową, więc ten sam skrót ma teraz dwa zupełnie różne znaczenia.
• Atomu tenesu nie widać bezpośrednio — jego powstanie stwierdza się po łańcuchu kolejnych rozpadów alfa prowadzącym do znanych, lżejszych jąder.
• Zanim zatwierdzono właściwą nazwę, pierwiastek 117 nosił roboczą nazwę ununseptium, utworzoną po prostu z łacińskich cyfr jeden, jeden, siedem.

Najczęstsze pytania o pierwiastek Tenes