Promet (Pm)

Promet w układzie okresowym

Pierwiastek leży w szóstym okresie, czyli w szóstym poziomym rzędzie tablicy — to oznacza, że jego elektrony rozmieszczone są na 6 powłokach. Należy do lantanowce, dla których nie podaje się numeru grupy. W temperaturze pokojowej Promet jest ciałem stałym (topnieje w 1042 °C, wrze w 3000 °C).

Promet — co to za pierwiastek

Jedyny promieniotwórczy lantanowiec; świecił w farbie zegarków i zasila miniaturowe baterie.

Właściwości pierwiastka Promet

Promet jest srebrzystym metalem z rodziny lantanowców i jedynym w niej, który nie ma żadnego trwałego izotopu, bo wszystkie się rozpadają. Najdłużej żyje promet-145 o czasie połowicznego rozpadu 17,7 roku. Gęstość wynosi 7,26 grama na centymetr sześcienny, topi się w 1042 stopniach, a wrze w okolicach 3000. W związkach występuje na stopniu utlenienia plus trzy, jak większość lantanowców. Jego sole świecą własnym, bladym światłem wzbudzanym przez promieniowanie. Praca z prometem wymaga osłon i zdalnych manipulatorów.

Zastosowanie pierwiastka Promet

Promet praktycznie nie występuje w przyrodzie i wytwarza się go z produktów rozszczepienia uranu w reaktorach, w ilościach liczonych w gramach. Zastosowań ma niewiele i są one wąskie. Emitowane przez niego promieniowanie beta wykorzystuje się w miernikach grubości folii, papieru i powłok: im grubszy materiał, tym mniej promieniowania dociera do detektora. Budowano też z niego miniaturowe baterie izotopowe do urządzeń, których nie dało się serwisować. Dawniej promet zastępował rad w farbach świecących na tarczach zegarków i przyrządów jako mniej niebezpieczny.

Promet — najważniejsze związki chemiczne

Chemia prometu jest poznana słabiej niż chemia innych lantanowców, bo pracuje się na małych ilościach i za osłonami. Otrzymano tlenek Pm₂O₃, chlorek PmCl₃, fluorek PmF₃ oraz azotan; zachowują się tak, jak przewiduje położenie pierwiastka między neodymem a samarem. Jako źródło promieniowania promet zamyka się zwykle w postaci trwałego tlenku albo spieku ceramicznego. Sole prometu na trzecim stopniu utlenienia mają barwę różowawą, typową dla jonów tego lantanowca, a każda praca z nimi odbywa się w osłoniętych komorach.

Promet — gdzie go spotykasz

• baterie atomowe
• dawne farby świecące
• mierniki grubości

Promet w szkole — co trzeba wiedzieć

Najważniejsza rzecz do zapamiętania jest taka: promet i technet to jedyne pierwiastki lżejsze od bizmutu, które nie mają ani jednego trwałego izotopu. W tablicach ich masa bywa podana w nawiasie, a to nie średnia masa atomowa jak u innych pierwiastków, tylko liczba masowa najtrwalszego znanego izotopu, w przypadku prometu 145. To częste źródło nieporozumień przy obliczeniach. Poza tym promet zachowuje się jak zwykły lantanowiec: blok f, stopień utlenienia plus trzy. Ponieważ jest promieniotwórczy, nigdy nie trafia do doświadczeń szkolnych.

Promet — historia odkrycia

Lukę w układzie okresowym pod numerem 61 zauważono na początku XX wieku i przez dekady szukano brakującego pierwiastka w minerałach ziem rzadkich, kilkakrotnie ogłaszając odkrycia, które się nie potwierdzały. Rozstrzygnięcie przyszło w 1945 roku, gdy Jacob Marinsky, Lawrence Glendenin i Charles Coryell w Oak Ridge wydzielili go chromatografią jonowymienną z produktów rozszczepienia uranu. Nazwa nawiązuje do Prometeusza, który wykradł bogom ogień, i ma przypominać zarówno o sile, jak i o ryzyku energii jądrowej.

Promet — skąd wzięła się nazwa

od Prometeusza, który wykradł ogień

Promet — izotopy

promet-145 najtrwalszy (17,7 roku)

Promet — bezpieczeństwo

Promieniotwórczy, wymaga osłon.

Ciekawostki o pierwiastku Promet

• W skorupie ziemskiej jest go łącznie kilkaset gramów.
• Promet wykryto w widmie gwiazdy chemicznie osobliwej, co jest dowodem, że pierwiastki powstają we wnętrzach gwiazd na bieżąco.
• Zanim promet naprawdę wydzielono, jego odkrycie ogłaszano kilka razy pod różnymi nazwami i za każdym razem okazywało się pomyłką.
• Baterie z prometem działały bez wymiany przez lata, bo źródłem energii nie była reakcja chemiczna, lecz rozpad jąder.

Najczęstsze pytania o pierwiastek Promet