Rod (Rh)

Rod w układzie okresowym

Pierwiastek leży w piątym okresie, czyli w piątym poziomym rzędzie tablicy — to oznacza, że jego elektrony rozmieszczone są na 5 powłokach. Znajduje się w 9 grupie (blok d — pierwiastek przejściowy, zapełniana jest podpowłoka d). W tej samej grupie stoją: Kobalt, Iryd, Meitner — pierwiastki z jednej grupy mają podobną liczbę elektronów walencyjnych, dlatego zachowują się chemicznie podobnie. W temperaturze pokojowej Rod jest ciałem stałym (topnieje w 1964 °C, wrze w 3695 °C).

Rod — co to za pierwiastek

Najdroższy metal katalizatorów samochodowych — rozkłada tlenki azotu ze spalin.

Właściwości pierwiastka Rod

Rod jest srebrzystobiałym, twardym metalem o bardzo wysokiej temperaturze topnienia wynoszącej 1964 stopnie Celsjusza i temperaturze wrzenia 3695 stopni. Jego gęstość, 12,41 grama na centymetr sześcienny, plasuje go wśród metali ciężkich. Wyróżnia go odporność chemiczna: nie matowieje w powietrzu, nie reaguje z większością kwasów, a w zimnej wodzie królewskiej, która rozpuszcza złoto, pozostaje nietknięty. Bardzo dobrze odbija światło i zachowuje tę zdolność latami. W związkach występuje praktycznie tylko na trzecim stopniu utlenienia. Jest jednym z najrzadszych pierwiastków skorupy ziemskiej, bo przypada go na nią zaledwie tysięczna część miligrama na kilogram. Sam metal jest obojętny dla organizmu, ale jego sole działają drażniąco.

Zastosowanie pierwiastka Rod

Największa część wydobywanego rodu trafia do katalizatorów samochodowych. W katalizatorze trójfunkcyjnym to właśnie rod odpowiada za redukcję tlenków azotu do nieszkodliwego azotu, podczas gdy platyna i pallad utleniają tlenek węgla oraz niespalone paliwo. Drugie duże zastosowanie to powłoki: cienka warstwa rodu na białym złocie i srebrze nadaje biżuterii chłodny połysk i chroni ją przed matowieniem, a w optyce i elektronice rodowane powierzchnie służą jako lustra o wysokiej odbijalności i jako trwałe styki. Stopy rodu z platyną wytrzymują bardzo wysokie temperatury, dlatego robi się z nich termopary do pomiaru temperatury pieców, dysze do wyciągania włókna szklanego oraz siatki katalityczne używane przy produkcji kwasu azotowego. W przemyśle chemicznym związki rodu katalizują otrzymywanie aldehydów i kwasu octowego.

Rod — najważniejsze związki chemiczne

Chlorek rodu(III), RhCl₃, jest podstawowym odczynnikiem, od którego zaczyna się większość preparatów rodowych, w tym katalizatorów. Tlenek rodu(III), Rh₂O₃, powstaje przy ogrzewaniu metalu w powietrzu. Najbardziej znanym związkiem kompleksowym jest katalizator Wilkinsona, RhCl(PPh3)3, rozpuszczalny w cieczy i przyłączający wodór do wiązań podwójnych, co szeroko wykorzystuje się w syntezie organicznej. Sole rodu przybierają w roztworze różowoczerwone barwy, którym pierwiastek zawdzięcza swoją nazwę. W galwanotechnice pracuje się z kąpielami zawierającymi siarczan rodu, Rh₂(SO₄)3, z których osadza się cienkie powłoki rodowe na biżuterii i stykach elektrycznych.

Rod — gdzie go spotykasz

• katalizatory samochodowe
• biżuteria
• lustra

Rod w szkole — co trzeba wiedzieć

Rod rzadko bywa tematem sam w sobie, ale świetnie nadaje się jako przykład katalizatora i metalu szlachetnego. Zapamiętaj definicję: katalizator przyspiesza reakcję, a po jej zakończeniu pozostaje niezmieniony i nie zużywa się. Katalizator samochodowy niczego nie pochłania ani nie spala, tylko ułatwia przemianę szkodliwych składników spalin w mniej szkodliwe. Druga rzecz to nazwy. Rod o symbolu Rh łatwo pomylić z radem, którego symbol to Ra, oraz z radonem o symbolu Rn; rad i radon są promieniotwórcze, a rod nie ma z promieniotwórczością nic wspólnego. W liceum warto zwrócić uwagę na jego konfigurację, w której na najbardziej zewnętrznej powłoce został tylko jeden elektron, co jest odstępstwem od prostego schematu zapełniania.

Rod — historia odkrycia

Rod odkrył w 1803 roku angielski uczony William Hyde Wollaston, badając surową platynę sprowadzaną z Ameryki Południowej. Rozpuścił ją w wodzie królewskiej, usunął platynę i pallad, a z pozostałości uzyskał różowoczerwony roztwór, z którego wydzielił nowy metal. To barwa dała nazwę, bo greckie rhodon znaczy róża. W tym samym okresie i z tego samego surowca Wollaston wyodrębnił także pallad, a inni badacze kolejne metale z rodziny platynowców. Rod okazał się jednym z sześciu blisko spokrewnionych metali z rodziny platynowców, które i dziś wydobywa się z tych samych rud.

Rod — skąd wzięła się nazwa

gr. rhodon — róża, od barwy soli

Rod — izotopy

rod-103 trwały

Rod — bezpieczeństwo

Metal obojętny; sole drażniące.

Ciekawostki o pierwiastku Rod

• Bywał najdroższym metalem świata — droższym od złota kilkanaście razy.
• Biżuteria z białego złota jest niemal zawsze pokryta cienką warstwą rodu. Po kilku latach noszenia warstwa się wyciera i obrączka zaczyna żółknąć, dlatego jubilerzy oferują ponowne rodowanie.
• Kradzieże katalizatorów samochodowych biorą się z zawartości rodu, platyny i palladu. W jednym urządzeniu jest ich tylko kilka gramów, ale przy cenach tych metali to wystarcza.
• Rod nie ma własnych rud. Wydobywa się go jako produkt uboczny przerobu rud platyny i niklu, więc jego podaż prawie nie reaguje na wzrost ceny.

Najczęstsze pytania o pierwiastek Rod