Bizmut (Bi)

Bizmut w układzie okresowym

Pierwiastek leży w szóstym okresie, czyli w szóstym poziomym rzędzie tablicy — to oznacza, że jego elektrony rozmieszczone są na 6 powłokach. Znajduje się w 15 grupie (blok p — elektrony walencyjne zapełniają podpowłokę p). W tej samej grupie stoją: Azot, Fosfor, Arsen, Antymon, Moskow — pierwiastki z jednej grupy mają podobną liczbę elektronów walencyjnych, dlatego zachowują się chemicznie podobnie. W temperaturze pokojowej Bizmut jest ciałem stałym (topnieje w 271,4 °C, wrze w 1564 °C).

Bizmut — co to za pierwiastek

Rośnie w tęczowe schodkowe kryształy, a w aptece łagodzi żołądek.

Właściwości pierwiastka Bizmut

Bizmut jest srebrzystym metalem z lekko różowawym odcieniem, twardym, ale kruchym — uderzony młotkiem rozpryskuje się, zamiast się odkształcić. Gęstość wynosi 9,78 grama na centymetr sześcienny, topi się już w 271,4 °C, a wrze w 1564. Ma dwie rzadkie cechy. Po pierwsze, rozszerza się przy krzepnięciu, tak jak woda, dzięki czemu dokładnie wypełnia formy odlewnicze. Po drugie, jest najsilniej diamagnetycznym metalem, czyli najmocniej odpycha go pole magnetyczne. Na powietrzu powoli się utlenia, dając tęczowe naloty. W związkach występuje przede wszystkim na stopniu plus trzy. Izotop bizmut-209 jest w rzeczywistości promieniotwórczy, ale rozpada się tak wolno, że w praktyce traktuje się go jak trwały, a metal jest bezpieczny w dotyku.

Zastosowanie pierwiastka Bizmut

Najbardziej znane zastosowanie bizmutu jest apteczne: subsalicylan i cytrynian bizmutu łagodzą dolegliwości żołądkowe, osłaniają błonę śluzową i wchodzą w skład zestawów leków stosowanych przeciw bakterii Helicobacter pylori. W kosmetyce oksychlorek bizmutu daje pudrom i cieniom perłowy połysk. Przemysł ceni bizmut jako mało toksyczny zamiennik ołowiu: robi się z niego śrut myśliwski, obciążniki wędkarskie, lutowia bezołowiowe oraz mosiądz do armatury wodociągowej. Stopy bizmutu z ołowiem, cyną i kadmem topią się w kilkudziesięciu stopniach i pracują jako bezpieczniki termiczne w zraszaczach przeciwpożarowych oraz jako łatwo topliwe formy odlewnicze. Tlenek bizmutu bywa dodatkiem do szkieł i fartuchów osłaniających przed promieniowaniem rentgenowskim, znów zamiast ołowiu. Związki bizmutu wchodzą też do pigmentów oraz do cementów stomatologicznych, które muszą być widoczne na zdjęciu rentgenowskim.

Bizmut — najważniejsze związki chemiczne

Tlenek bizmutu(III) Bi₂O₃ to żółty proszek stosowany w szkłach, ceramice i cementach dentystycznych. Oksychlorek bizmutu BiOCl tworzy drobne, płytkowe kryształy odbijające światło jak masa perłowa i stąd bierze się jego kariera w kosmetykach. Subsalicylan bizmutu jest lekiem żołądkowym, a azotan bizmutu(III) Bi(NO₃)3 służy jako punkt wyjścia do otrzymywania pozostałych związków. Siarczek bizmutu Bi₂S₃ tworzy w przyrodzie minerał bizmutyn, główną rudę tego metalu. Związki bizmutu, inaczej niż związki ołowiu, są słabo wchłaniane przez organizm.

Bizmut — gdzie go spotykasz

• leki żołądkowe
• kosmetyki
• stopy niskotopliwe
• śrut

Bizmut w szkole — co trzeba wiedzieć

Bizmut stoi w grupie 15, w tej samej co azot i fosfor, ale w szóstym okresie — i to jest jego główna rola w szkole. Pokazuje regułę, że schodząc w dół grupy, charakter niemetaliczny ustępuje metalicznemu: azot jest gazem i niemetalem, fosfor niemetalem stałym, arsen i antymon półmetalami, a bizmut to już wyraźny metal. Wartościowość trzy i pięć, w praktyce liczy się stopień utlenienia plus trzy. Druga rzecz do zapamiętania: choć to metal ciężki, jest najmniej toksyczny w tym sąsiedztwie — ołów i polon są groźne, a bizmut trafia do leków. Formalnie jest lekko promieniotwórczy, ale w stopniu bez znaczenia praktycznego.

Bizmut — historia odkrycia

Bizmut znano i wytapiano już w średniowieczu, ale długo mylono go z ołowiem i cyną, bo jest podobnie miękki i nisko topliwy. Pierwsze wyraźne opisy pochodzą z XV wieku, z górniczych rejonów Saksonii i Czech; wtedy zaczęto go używać do odlewania czcionek drukarskich i luster. Jako osobny pierwiastek został uznany dopiero w XVIII wieku, gdy pokazano, że nie jest odmianą ołowiu. Nazwa wywodzi się z niemieckiego Wismut, którego pochodzenie do dziś nie jest pewne; zlatynizowana forma bisemutum dała symbol Bi.

Bizmut — skąd wzięła się nazwa

niem. Wismut, znaczenie niepewne

Bizmut — izotopy

bizmut-209 — bardzo słabo promieniotwórczy

Bizmut — bezpieczeństwo

Najmniej toksyczny z metali ciężkich.

Ciekawostki o pierwiastku Bizmut

• Jego kryształy rosną w tęczowe schodki jak z gry komputerowej.
• Bizmut należy do garstki substancji, które przy zamarzaniu zwiększają objętość zamiast ją zmniejszać — tak samo zachowuje się woda.
• W skorupie ziemskiej jest go mniej niż jedną setną miligrama na kilogram, czyli mniej niż srebra.
• Stopy bizmutu z cyną i ołowiem topią się w gorącej wodzie, dlatego robiono z nich żartobliwe łyżeczki znikające w herbacie oraz całkiem poważne bezpieczniki w instalacjach przeciwpożarowych.

Najczęstsze pytania o pierwiastek Bizmut