Rtęć (Hg)

Rtęć w układzie okresowym

Pierwiastek leży w szóstym okresie, czyli w szóstym poziomym rzędzie tablicy — to oznacza, że jego elektrony rozmieszczone są na 6 powłokach. Znajduje się w 12 grupie (blok d — pierwiastek przejściowy, zapełniana jest podpowłoka d). W tej samej grupie stoją: Cynk, Kadm, Kopernik — pierwiastki z jednej grupy mają podobną liczbę elektronów walencyjnych, dlatego zachowują się chemicznie podobnie. W temperaturze pokojowej Rtęć jest cieczą (topnieje w -38,83 °C, wrze w 356,73 °C).

Rtęć — co to za pierwiastek

Jedyny metal ciekły w pokoju; mierzyła gorączkę, dopóki nie wygrała jej toksyczność.

Właściwości pierwiastka Rtęć

Rtęć jest jedynym metalem, który w temperaturze pokojowej pozostaje cieczą: krzepnie dopiero w −38,83 °C, a wrze w 356,73. Ma barwę srebrzystobiałą i mocny połysk, jest bardzo gęsta, bo 13,534 grama na centymetr sześcienny, więc kawałek ołowiu położony na jej powierzchni pływa. Nie zwilża szkła, dlatego rozlana zbiera się w kuleczki, a w rurce termometru tworzy wypukły menisk. Rozpuszcza wiele metali, między innymi złoto, srebro, cynę i sód, tworząc z nimi amalgamaty; żelaza nie rozpuszcza i właśnie dlatego dawniej przechowywano ją w żelaznych naczyniach. Nie reaguje z rozcieńczonym kwasem solnym, ale roztwarza się w kwasie azotowym. Z siarką łączy się już na zimno, co wykorzystuje się przy sprzątaniu rozlanej rtęci. Najgroźniejszą jej cechą są bezbarwne i bezwonne pary, które uszkadzają układ nerwowy i nerki.

Zastosowanie pierwiastka Rtęć

Rtęć przez wieki była materiałem przyrządów pomiarowych: termometrów lekarskich i laboratoryjnych, barometrów i ciśnieniomierzy. Dziś większość tych zastosowań jest wycofana albo zakazana ze względu na toksyczność, a szklane termometry rtęciowe zastąpiły elektroniczne i galowe. Została jednak pamiątka w jednostkach, bo ciśnienie krwi wciąż podaje się w milimetrach słupa rtęci. Pary rtęci pracują w świetlówkach i lampach wyładowczych: wyładowanie elektryczne pobudza je do wysyłania ultrafioletu, który luminofor na ściance rurki zamienia w światło widzialne. Na tej samej zasadzie działają lampy bakteriobójcze i lampy do utwardzania lakierów. W stomatologii amalgamat, czyli stop rtęci ze srebrem i cyną, przez dziesięciolecia służył do wypełniania ubytków i wciąż spotyka się go w starszych plombach. Zdolność rtęci do rozpuszczania złota wykorzystuje się w prymitywnym wydobyciu tego metalu, co jest dziś jednym z głównych źródeł skażenia rzek w krajach tropikalnych. Rtęć bywa jeszcze składnikiem przełączników, elektrod laboratoryjnych i katalizatorów, ale wszędzie tam wypierają ją bezpieczniejsze rozwiązania.

Rtęć — najważniejsze związki chemiczne

Siarczek rtęci(II), HgS, to cynober, główna ruda tego metalu i zarazem historyczny czerwony pigment malarski. Tlenek rtęci(II), HgO, po ogrzaniu rozkłada się na metal i tlen, a właśnie ten rozkład pomógł w osiemnastym wieku zrozumieć naturę tlenu. Chlorek rtęci(II), HgCl₂, zwany sublimatem, był dawniej używany jako środek odkażający, choć jest silnie trujący. Chlorek rtęci(I), Hg₂Cl₂, czyli kalomel, służy do budowy elektrod odniesienia w pomiarach elektrochemicznych. Najgroźniejsza jest metylortęć, związek organiczny, który gromadzi się w mięsie ryb drapieżnych i tą drogą trafia do ludzi. Osobno wymienić trzeba piorunian rtęci, Hg(ONC)2, materiał wybuchowy tak czuły na uderzenie, że przez długi czas napełniano nim spłonki w amunicji.

Rtęć — gdzie go spotykasz

• stare termometry
• świetlówki
• amalgamaty
• barometry

Rtęć w szkole — co trzeba wiedzieć

Pierwsza rzecz do zapamiętania to symbol. Hg nie wygląda jak skrót od słowa rtęć, bo pochodzi od łacińskiej nazwy hydrargyrum; warto wpisać rtęć na tę samą listę co żelazo, sód, potas, ołów, srebro i miedź, gdzie symbol również nie pasuje do polskiej nazwy. Druga rzecz to pytanie, które pada niemal zawsze: który metal jest w temperaturze pokojowej cieczą. Odpowiedź brzmi rtęć. Uwaga na częsty błąd myślowy, bo rtęć jest metalem mimo tego, że jest ciekła, o zaliczeniu do metali decydują bowiem właściwości, a nie stan skupienia. W liceum dochodzi nietypowa wartościowość pierwsza, w której dwa atomy rtęci łączą się w jeden wspólny jon. Sprawa bezpieczeństwa: rozbitego termometru nie wolno zbierać odkurzaczem ani gołymi rękami, pomieszczenie trzeba wywietrzyć, a zebrane resztki oddać do punktu odpadów niebezpiecznych.

Rtęć — historia odkrycia

Rtęć znano już w starożytności. Jej kropelki znajdowano w egipskich grobowcach, a cynober, z którego ją otrzymywano, wydobywano na dużą skalę w Hiszpanii. Nazwa łacińska, hydrargyrum, pochodzi od greckiego określenia płynne srebro i to od niej wziął się symbol Hg, który nie ma nic wspólnego z polską nazwą pierwiastka. Alchemicy uważali rtęć za jedną z podstawowych zasad materii i wiązali ją z planetą Merkury, stąd angielskie mercury. Przez stulecia stosowano ją w medycynie i przy produkcji filcu, nie wiedząc, że wywołuje przewlekłe zatrucia; drżenie rąk i zaburzenia zachowania u kapeluszników były właśnie tego skutkiem. Skalę zagrożenia pokazało dopiero masowe zatrucie mieszkańców japońskiej zatoki Minamata w dwudziestym wieku.

Rtęć — skąd wzięła się nazwa

gr. hydrargyros — płynne srebro

Rtęć — izotopy

rtęć-202 dominuje

Rtęć — bezpieczeństwo

Silnie toksyczna, pary uszkadzają mózg i nerki.

Ciekawostki o pierwiastku Rtęć

• Jedyny metal, który wylewa się z butelki.
• Badania gleby nad kurhanem pierwszego cesarza Chin wykazały podwyższoną zawartość rtęci. Pasuje to do starożytnego opisu grobowca, w którym miały płynąć rzeki płynnej rtęci.
• Rtęć niszczy aluminium: w zetknięciu z odsłoniętym metalem tworzy amalgamat, który rozsypuje konstrukcję. Dlatego przewóz rtęci samolotami jest ściśle ograniczony.
• W dostatecznym mrozie rtęć krzepnie i staje się zwykłym, dającym się kuć metalem. Po raz pierwszy zamrożono ją w połowie osiemnastego wieku w Petersburgu, korzystając z siarczystej zimy i mieszanin oziębiających.

Najczęstsze pytania o pierwiastek Rtęć