Tellur (Te)

Tellur w układzie okresowym

Pierwiastek leży w piątym okresie, czyli w piątym poziomym rzędzie tablicy — to oznacza, że jego elektrony rozmieszczone są na 5 powłokach. Znajduje się w 16 grupie (blok p — elektrony walencyjne zapełniają podpowłokę p). W tej samej grupie stoją: Tlen, Siarka, Selen, Polon, Liwermor — pierwiastki z jednej grupy mają podobną liczbę elektronów walencyjnych, dlatego zachowują się chemicznie podobnie. W temperaturze pokojowej Tellur jest ciałem stałym (topnieje w 449,51 °C, wrze w 988 °C).

Tellur — co to za pierwiastek

Cienkowarstwowe panele słoneczne CdTe i stopy, które łatwiej się obrabiają.

Właściwości pierwiastka Tellur

Tellur jest srebrzystobiałym, kruchym półmetalem o metalicznym połysku, który łatwo rozcierać na proszek. Przewodzi prąd słabo i jak typowy półprzewodnik lepiej po ogrzaniu lub oświetleniu. Topi się w 449,51 °C, wrze w 988 i ma gęstość 6,24 grama na centymetr sześcienny. Na powietrzu jest trwały, ale ogrzany pali się niebieskozielonym płomieniem, dając tlenek. Nie reaguje z wodą ani z kwasem solnym, roztwarza się natomiast w kwasie azotowym. Występuje na stopniach minus dwa, plus cztery i plus sześć. Jest toksyczny, a jego najbardziej znanym objawem jest uporczywy czosnkowy zapach oddechu i potu, utrzymujący się długo po kontakcie z pierwiastkiem lub jego związkami.

Zastosowanie pierwiastka Tellur

Najbardziej rozwojowym zastosowaniem telluru są cienkowarstwowe panele fotowoltaiczne z tellurku kadmu, tańsze w produkcji od krzemowych i chętnie stosowane w dużych farmach słonecznych. Drugi kierunek to metalurgia: niewielki dodatek telluru do stali, miedzi i ołowiu poprawia skrawalność, więc części łatwiej się toczy i wierci, a płyty akumulatorów kwasowych stają się twardsze. Stopy telluru z germanem i antymonem zmieniają strukturę pod wpływem impulsu ciepła i na tym opierało się działanie płyt wielokrotnego zapisu, a dziś opierają się pamięci zmiennofazowe. Tellurek bizmutu jest podstawowym materiałem modułów Peltiera, które chłodzą elektronikę i lodówki turystyczne bez żadnych ruchomych części. Kryształy z tellurem służą również jako detektory promieniowania gamma w medycynie i kontroli bezpieczeństwa. Tellur wykorzystuje się też do wulkanizacji kauczuku i do barwienia szkła.

Tellur — najważniejsze związki chemiczne

Najważniejszy gospodarczo jest tellurek kadmu CdTe, materiał ogniw słonecznych, oraz tellurek bizmutu Bi₂Te₃, stosowany w modułach termoelektrycznych. Tlenek telluru TeO₂ służy do wytwarzania szkieł optycznych o dużym współczynniku załamania światła. Kwas tellurowy jest kwasem słabym, a tellurowodór H₂Te to trujący gaz o odrażającym zapachu, znacznie mniej trwały od siarkowodoru. Tellurynu potasu używa się w mikrobiologii jako dodatku do podłoży hodowlanych, bo hamuje wzrost części bakterii. W przyrodzie tellur występuje głównie jako tellurki metali w rudach złota i srebra.

Tellur — gdzie go spotykasz

• panele CdTe
• stopy obrabialne
• płyty DVD-RW

Tellur w szkole — co trzeba wiedzieć

Tellur leży w grupie 16, zwanej tlenowcami, w piątym okresie i bloku p. Konfiguracja [Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p⁴ daje sześć elektronów walencyjnych, stąd stopnie utlenienia minus dwa, plus cztery i plus sześć. Jest półmetalem, więc leży przy schodkowej granicy oddzielającej metale od niemetali i ma cechy jednych i drugich. Najciekawszy haczyk egzaminacyjny dotyczy pary tellur i jod: tellur ma większą masę atomową, 127,6 wobec 126,9, choć jego liczba atomowa jest mniejsza. Mendelejew mimo to postawił go przed jodem, kierując się właściwościami chemicznymi, i miał rację. Uczniowie mylą też symbole Te i Tb, czyli terb, oraz sam tellur z selenem, który leży nad nim w tej samej grupie.

Tellur — historia odkrycia

Tellur odkrył w 1782 roku Franz-Joseph Müller von Reichenstein, inspektor kopalń w Siedmiogrodzie, badając rudę złota, która zachowywała się inaczej niż wszystkie znane. Nazywał ją roboczo złotem problematycznym, bo nie potrafił wyjaśnić jej składu ani dopasować do żadnego znanego wtedy pierwiastka. Kilkanaście lat później Martin Heinrich Klaproth, ten sam chemik, który opisał uran, powtórzył badania, potwierdził odkrycie i przyznając wyraźnie zasługę Müllerowi nadał pierwiastkowi nazwę od łacińskiego tellus, czyli Ziemia. Jest to więc jeden z niewielu pierwiastków nazwanych po prostu od naszej planety.

Tellur — skąd wzięła się nazwa

łac. tellus — Ziemia

Tellur — izotopy

tellur-130 dominuje

Tellur — bezpieczeństwo

Toksyczny, powoduje uporczywy czosnkowy oddech.

Ciekawostki o pierwiastku Tellur

• Po kontakcie z tellurem człowiek pachnie czosnkiem — tygodniami.
• Tellur jest w skorupie ziemskiej rzadszy od złota: przypada go 0,001 miligrama na kilogram skały wobec 0,004 dla złota.
• Nazwano go od Ziemi, a odkryty niedługo potem sąsiad z tej samej grupy, selen, dostał nazwę od Księżyca, żeby tworzyć z nim parę.
• Złoto w przyrodzie występuje niemal zawsze w postaci czystego metalu; jednym z nielicznych minerałów, w których jest chemicznie związane, jest tellurek zwany kalawerytem.

Najczęstsze pytania o pierwiastek Tellur