Ołów (Pb)

Ołów w układzie okresowym

Pierwiastek leży w szóstym okresie, czyli w szóstym poziomym rzędzie tablicy — to oznacza, że jego elektrony rozmieszczone są na 6 powłokach. Znajduje się w 14 grupie (blok p — elektrony walencyjne zapełniają podpowłokę p). W tej samej grupie stoją: Węgiel, Krzem, German, Cyna, Flerow — pierwiastki z jednej grupy mają podobną liczbę elektronów walencyjnych, dlatego zachowują się chemicznie podobnie. W temperaturze pokojowej Ołów jest ciałem stałym (topnieje w 327,46 °C, wrze w 1749 °C).

Ołów — co to za pierwiastek

Rzymskie rury i akumulatory samochodowe; osłania też przed promieniowaniem.

Właściwości pierwiastka Ołów

Ołów jest miękkim, ciężkim metalem o niebieskawoszarej barwie. Świeży przekrój błyszczy, ale w ciągu chwil pokrywa się matową warstwą tlenku, która chroni głębsze warstwy przed dalszą korozją. Da się go rysować paznokciem i wyginać w palcach, łatwo się kuje i walcuje. Gęstość 11,34 grama na centymetr sześcienny czyni go jednym z najcięższych powszechnie używanych metali. Topi się już w 327,46 stopnia, a wrze dopiero w 1749 stopni. Prąd przewodzi wyraźnie gorzej niż miedź. W związkach występuje na stopniach utlenienia plus dwa i plus cztery, przy czym plus dwa jest zdecydowanie trwalszy. Kwasy nieutleniające prawie na niego nie działają, bo powierzchnia pokrywa się nierozpuszczalną solą. Ołów i jego związki są trucizną kumulującą się w organizmie: odkładają się w kościach i uszkadzają układ nerwowy, krwiotwórczy oraz nerki.

Zastosowanie pierwiastka Ołów

Zdecydowanie największa część ołowiu trafia dziś do akumulatorów kwasowo-ołowiowych, czyli tych, które uruchamiają silniki samochodowe i zasilają awaryjne systemy podtrzymania napięcia; są ciężkie, ale tanie i w bardzo wysokim stopniu nadają się do recyklingu. Drugie duże zastosowanie to osłony przed promieniowaniem: fartuchy i kołnierze zakładane pacjentom przy zdjęciach rentgenowskich, blachy w ścianach pracowni radiologicznych, pojemniki na źródła promieniotwórcze. Duża gęstość sprawia, że ołów jest wygodnym obciążnikiem, stąd ciężarki do wyważania kół, balast na jachtach, pasy nurków i obciążniki wędkarskie. Robi się z niego także amunicję myśliwską i sportową oraz warstwy tłumiące drgania i dźwięk. W budownictwie od wieków używa się ołowianych blach do obróbek dekarskich, bo materiał jest miękki i nie koroduje. Ołów wchodzi w skład szkła kryształowego i szkła osłonowego oraz dawnych lutowi cynowo-ołowiowych. Zastosowania, z których świadomie zrezygnowano, to rury wodociągowe, farby kryjące i dodatek przeciwstukowy do benzyny.

Ołów — najważniejsze związki chemiczne

Najważniejszą rudą jest galena, czyli siarczek ołowiu PbS, o charakterystycznym metalicznym połysku i sześciennych kryształach. Tlenek ołowiu(II) PbO, zwany glejtą, służy do wyrobu szkła i emalii. Tlenek ołowiu(IV) PbO₂ pokrywa jedną z płyt akumulatora i bierze udział w reakcji dostarczającej prąd. Minia Pb₃O₄ to pomarańczowoczerwony pigment dawnych farb antykorozyjnych. Siarczan ołowiu(II) PbSO₄ powstaje w rozładowanym akumulatorze i jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie. Węglan zasadowy, dawna biel ołowiana, oraz chromian PbCrO₄ to trujące pigmenty, dziś wycofane z farb. Octan ołowiu(II) dobrze rozpuszcza się w wodzie i ma słodkawy smak, co bywało w starożytności przyczyną zatruć. Tetraetyloołów przez dekady dodawano do benzyny jako środek przeciwstukowy, dopóki nie zakazano go z powodu skażania powietrza ołowiem.

Ołów — gdzie go spotykasz

• akumulatory
• osłony RTG
• ciężarki
• dawne rury

Ołów w szkole — co trzeba wiedzieć

Symbol Pb pochodzi od łacińskiego plumbum i należy do tych symboli, których nie da się wyprowadzić z polskiej nazwy, trzeba go po prostu zapamiętać. Ołów stoi w 14 grupie, pod węglem, krzemem, germanem i cyną, ale zachowuje się jak metal, a nie jak niemetal. Typowa pomyłka to mylenie go z cyną o symbolu Sn. W liceum wraca temat akumulatora: jedna płyta to ołów, druga tlenek ołowiu(IV), elektrolitem jest kwas siarkowy, a produktem rozładowania siarczan ołowiu(II). Warto też pamiętać, że ołów-208 to najcięższe trwałe jądro atomowe i końcowy produkt naturalnych szeregów promieniotwórczych. Dla rodziców najważniejsze jest co innego: ołów to trucizna, która najmocniej szkodzi rozwijającemu się mózgowi dziecka, obniżając zdolność uczenia się, a jego źródłem bywają stare farby, stare instalacje wodne i tania importowana ceramika.

Ołów — historia odkrycia

Ołów należy do siedmiu metali znanych w starożytności i nie ma jednego odkrywcy. Wytapiano go już kilka tysięcy lat przed naszą erą, bo galena łatwo oddaje metal po prażeniu, a przy okazji pozwala odzyskać zawarte w niej srebro. Rzymianie odlewali z ołowiu rury wodociągowe, naczynia, plomby i pociski do proc; gotowali też w ołowianych kotłach moszcz winny, który nabierał słodkiego smaku od powstającego octanu ołowiu. Łacińska nazwa plumbum dała symbol Pb, a także angielskie słowo plumber, czyli hydraulik, oraz polską plombę. Alchemicy przypisywali ołów Saturnowi jako metal ciężki i powolny.

Ołów — skąd wzięła się nazwa

łac. plumbum

Ołów — izotopy

ołów-208 dominuje — najcięższe trwałe jądro

Ołów — bezpieczeństwo

Toksyczny, szczególnie dla mózgu dzieci.

Ciekawostki o pierwiastku Ołów

• Rzymskie wodociągi z ołowiu mogły truć całe miasta.
• Ołów-208 to najcięższe znane trwałe jądro atomowe; cięższe jądra już się rozpadają.
• Ponieważ ołów jest końcowym produktem rozpadu uranu, z proporcji jego izotopów geolodzy wyznaczają wiek skał, a tą samą metodą określono wiek Ziemi.
• Do najczulszych detektorów promieniowania używa się ołowiu wydobytego z wraków statków zatopionych przed epoką prób jądrowych, bo jest wolny od późniejszego skażenia.

Najczęstsze pytania o pierwiastek Ołów