Strona główna › Matura z polskiego › Pytania jawne › Przedwiośnie
Dwudziestolecie · 6 pytań na maturze ustnej
„Przedwiośnie”: pytania jawne na maturę ustną 2027 i 2028
Powieść Stefana Żeromskiego z 1924 r. o pierwszych latach niepodległej Polski. Cezary Baryka, urodzony w Baku, przeżywa rewolucję i rzeź, wraca z ojcem do Polski, walczy w wojnie 1920 r., poznaje dworek w Nawłoci, a w Warszawie słucha sporu reformatora Gajowca z komunistą Lulkiem. Trzy części: „Szklane domy”, „Nawłoć”, „Wiatr od wschodu”.
Lektura obowiązkowa czytana w całości.
Sceny-klucze: to musisz pamiętać
| Gdzie | Co się dzieje | Pytania |
|---|---|---|
| Cz. I: Baku | szkolne bunty i zachwyt rewolucją; śmierć matki; rzeź Ormian i Tatarów; Cezary pod przymusem grzebie zabitych, tam odnajduje go ojciec | 49, 51, 52 |
| Cz. I: podróż do Polski | ojciec opowiada o szklanych domach i „nowej cywilizacji”; umiera w drodze | 48, 50, 52, 53 |
| Cz. II: przyjazd do Polski | w miasteczku przy granicy i w Warszawie Cezary nie znajduje szklanych domów, tylko biedę i błoto | 48, 53 |
| Cz. II: wojna 1920 | Cezary wstępuje do wojska jak koledzy z uniwersytetu; poznaje Hipolita Wielosławskiego | 49, 51 |
| Cz. II: Nawłoć | sielskie życie dworu, romanse (Karolina, Laura, Wanda), otrucie Karoliny przez Wandę; bieda parobków; pomysł posady na Chłodku | 50, 51, 53 |
| Cz. III: Warszawa | Gajowiec: „to dopiero przedwiośnie nasze”, reformy krok po kroku; Lulek i komuniści: rewolucja | 48, 50, 52, 53 |
| Zakończenie | „pierwszy dzień przedwiośnia”: manifestacja pod Belweder, Cezary wychodzi z szeregu i idzie na czele tłumu wprost na mur żołnierzy | 48, 50, 51, 53 |
48 Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu?
Tylko do matury 2028: tego pytania nie ma na liście 2029–2031.
Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu? Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Teza
Tytuł „Przedwiośnie” mówi o stanie Polski i bohatera w pierwszych latach niepodległości. Zima niewoli minęła, ale prawdziwa wiosna, czyli sprawiedliwe i nowoczesne państwo oraz dojrzała tożsamość Cezarego, jeszcze nie nadeszła. To czas niepewny: pełen nadziei i zagrożeń.
Plan odpowiedzi (ok. 4 minuty)
- Wstęp: Przedwiośnie to pora między zimą a wiosną: śnieg już taje, ale nic jeszcze nie kwitnie. Żeromski robi z niej metaforę Polski po 1918 r.
- Argument 1: W cz. III Gajowiec mówi wprost: pokolenia żyły „podczas najsroższej zimy”, a teraz „to dopiero przedwiośnie nasze”. Państwo dopiero się uczy, a reformy są na początku.
- Argument 2: Przedwiośnie to też stan Cezarego: młodość, poszukiwanie, brak gotowej tożsamości. Ostatnia scena dzieje się w „pierwszy dzień przedwiośnia”, gdy Cezary idzie na czele manifestacji. Nie wiemy, czy nadejdzie wiosna, czy burza.
- Kontekst: „Pan Tadeusz”, ks. XI „Rok 1812”: wiosna jako czas nadziei na wolność. Żeromski przenosi ten obraz na rok 1918: wolność już jest, ale „wiosna” wciąż nie nadeszła.
- Zakończenie: Tytuł zawiera diagnozę i przestrogę: niepodległość to dopiero początek, a o tym, czy przyjdzie wiosna, czy burza, zdecydują reformy.
Przykładowy kontekst
„Pan Tadeusz” – Adam Mickiewicz (literacki): Księga „Rok 1812”: wiosna nadziei na wolność. Żeromski polemicznie pokazuje „wiosnę” po odzyskaniu niepodległości.
Uwaga, pułapka
Zakończenie jest otwarte: nie wiemy, czy Cezary przyłączy się do komunistów. Nie mów, że „zostaje komunistą” ani że ginie.
W PDF do tego pytania: wypowiedź wzorcowa (366 słów), trzy konteksty do wyboru i trzy pytania komisji z podpowiedziami. Pakiet „Przedwiośnie” w PDF
49 Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka.
Tylko do matury 2028: tego pytania nie ma na liście 2029–2031.
Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Teza
Wojna i rewolucja są dla Cezarego Baryki najważniejszą szkołą życia. Uczą go, że idee wyglądają inaczej w praktyce, odbierają mu dom i rodziców, ale też dojrzałość. Cezary przechodzi drogę od chłopięcego zachwytu przemocą do gorzkiej wiedzy o tym, ile kosztuje każda rewolucja.
Plan odpowiedzi (ok. 4 minuty)
- Wstęp: Cezary dorasta w Baku w czasie I wojny światowej i rewolucji, a potem walczy w wojnie polsko-bolszewickiej. Jego biografia to zapis epoki.
- Argument 1: Rewolucja w Baku (cz. I): najpierw zachwyt, bunt w szkole, poczucie wolności. Potem rzeczywistość: głód, rewizje, śmierć matki, rzeź Ormian i Tatarów. Cezary pod przymusem wozi i grzebie zwłoki.
- Argument 2: Wojna 1920 r. (cz. II): Cezary wstępuje do wojska bez entuzjazmu, jak koledzy z uniwersytetu, poznaje Hipolita. Narrator zauważa jednak, że ani wojna, ani rewolucja nie zmieniły go tak jak namiętność do Laury.
- Kontekst: „Inny świat” Herlinga-Grudzińskiego: system zbudowany na rewolucyjnych hasłach zamienia człowieka w niewolnika. To, co Cezary oglądał w zalążku w Baku, Herling poznaje w dojrzałej formie w łagrze.
- Zakończenie: Wojna i rewolucja uczą Cezarego, że wielkie hasła mają cenę płaconą przez zwykłych ludzi. To doświadczenie każe mu ostrożnie słuchać Lulka.
Przykładowy kontekst
„Inny świat” – Gustaw Herling-Grudziński (literacki): Sowiecki łagier jako owoc rewolucji: system odbiera ludziom godność i solidarność.
Uwaga, pułapka
Cezary nie jest bohaterem wojennym z wyboru: idzie do wojska jak wszyscy koledzy, „nie pałał entuzjazmem”. Nie przypisuj mu entuzjazmu do wojaczki.
W PDF do tego pytania: wypowiedź wzorcowa (353 słów), trzy konteksty do wyboru i trzy pytania komisji z podpowiedziami. Pakiet „Przedwiośnie” w PDF
50 Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości.
Zostaje na liście 2029–2031 bez zmian, jako pytanie 51.
Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Teza
„Przedwiośnie” zestawia trzy wizje odbudowy Polski: utopię szklanych domów Seweryna Baryki, ewolucyjne reformy Gajowca i komunistyczną rewolucję Lulka. Żeromski nie wybiera żadnej z nich do końca, ale ostrzega, że jeśli państwo nie przeprowadzi reform, ludzie pójdą za rewolucją.
Plan odpowiedzi (ok. 4 minuty)
- Wstęp: Po 1918 r. trwał spór o to, jaka ma być Polska. Żeromski oddaje głos zwolennikom różnych rozwiązań.
- Argument 1: Szklane domy (cz. I): ojciec opowiada o polskim wynalazcy i „nowej cywilizacji” z domów ze szkła, czystych i zdrowych. To utopia technicznego postępu, którą Cezary zderza z biedą polskich miasteczek.
- Argument 2: Gajowiec (cz. III): budować powoli, krok po kroku, własną walutę, szkoły i wojsko, bo to „dopiero przedwiośnie”. Lulek: zburzyć system i zrobić rewolucję jak w Rosji. Nawłoć pokazuje trzecią postawę: ziemiaństwo, które niczego nie chce zmieniać.
- Kontekst: Kontekst historyczny: spory polityczne lat 20. (reforma rolna 1920/1925, reforma walutowa Grabskiego 1924, działalność komunistów) i strajki robotnicze.
- Zakończenie: Żeromski przestrzega: bez sprawiedliwych reform wizja Lulka zyska zwolenników. Otwarte zakończenie zostawia wybór czytelnikowi.
Przykładowy kontekst
Polska lat 20. XX w. (historyczny): Reforma walutowa Grabskiego (1924), spory o reformę rolną, bieda robotników, nielegalna partia komunistyczna.
Uwaga, pułapka
Szklane domy nie istnieją: to opowieść ojca, który zapewnia, że „był tam”. Gajowiec nie jest komunistą, tylko reformatorem. Komunistą jest Lulek.
W PDF do tego pytania: wypowiedź wzorcowa (375 słów), trzy konteksty do wyboru i trzy pytania komisji z podpowiedziami. Pakiet „Przedwiośnie” w PDF
51 Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości.
Zostaje na liście 2029–2031 bez zmian, jako pytanie 52.
Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Teza
Młodość Cezarego Baryki jest czasem poszukiwania tożsamości: narodowej, ideowej i uczuciowej. Cezary przechodzi przez bunt, zachwyt rewolucją, odkrywanie polskości, namiętność i rozczarowania, a na końcu wciąż nie ma gotowej odpowiedzi, kim jest. Żeromski pokazuje, że tożsamość nie jest dana, tylko się ją wybiera.
Plan odpowiedzi (ok. 4 minuty)
- Wstęp: „Przedwiośnie” jest powieścią o dojrzewaniu. Cezary rodzi się w Baku, więc nawet bycie Polakiem musi dopiero odkryć.
- Argument 1: Baku (cz. I): bunt wobec matki i szkoły, zachwyt rewolucją, potem samotność po śmierci matki. Polskość zna tylko z opowieści, a ojciec obiecuje mu szklane domy.
- Argument 2: Polska (cz. II–III): Nawłoć uczy go uczuć, zazdrości i okrucieństwa (Karolina, Laura), a spory Gajowca i Lulka uczą myślenia o państwie. W finale Cezary wychodzi przed tłum: robi własny krok, choć jego sens zostaje otwarty.
- Kontekst: „Ferdydurke” Gombrowicza: Józio wtłaczany przez dorosłych w „gębę” i „pupę”. Młodość jako walka o własną formę, a nie przejmowanie gotowej.
- Zakończenie: Młodość Cezarego to czas prób i błędów. Ważne nie jest to, gdzie dochodzi, ale to, że uczy się wybierać sam.
Przykładowy kontekst
„Ferdydurke” – Witold Gombrowicz (literacki): Młodość jako walka z formą narzucaną przez innych („gęba”, „pupa”), czyli pytanie, czy można być sobą.
Uwaga, pułapka
Cezary urodził się w Baku, nie w Polsce, i do Polski przyjeżdża po raz pierwszy jako dorastający chłopak. Karolinę otruła Wanda, a nie Laura.
W PDF do tego pytania: wypowiedź wzorcowa (356 słów), trzy konteksty do wyboru i trzy pytania komisji z podpowiedziami. Pakiet „Przedwiośnie” w PDF
52 Rola autorytetu w życiu człowieka.
Zostaje na liście 2029–2031 bez zmian, jako pytanie 53.
Rola autorytetu w życiu człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Teza
W „Przedwiośniu” Cezary szuka autorytetu, ale żaden nie daje mu pełnej odpowiedzi. Ojciec uczy go marzyć o Polsce, Gajowiec wierzy w cierpliwe reformy, Lulek kusi rewolucją. Żeromski pokazuje, że autorytet jest młodemu człowiekowi potrzebny, ale dojrzałość polega na krytycznym wyborze, a nie na ślepym posłuszeństwie.
Plan odpowiedzi (ok. 4 minuty)
- Wstęp: Cezary dorasta w czasie, gdy rozpadają się dawne autorytety: rodzina, szkoła, państwo. Szuka kogoś, komu mógłby zaufać.
- Argument 1: Ojciec (cz. I): wraca po latach, odnajduje syna wśród grabarzy, zabiera go do Polski i opowiada o szklanych domach. Jest autorytetem uczuciowym, ale jego obietnica okazuje się złudzeniem.
- Argument 2: Gajowiec, dawna miłość matki, i Lulek (cz. III): jeden uczy cierpliwości i budowania państwa, drugi radykalizmu. Cezary słucha obu i obu się sprzeciwia. Nie znajduje mistrza, ale uczy się myśleć samodzielnie.
- Kontekst: „Antygona” Sofoklesa: Kreon żąda posłuchu jako władca, a Antygona słucha sumienia. Autorytet władzy kontra autorytet wewnętrzny.
- Zakończenie: Autorytety prowadzą Cezarego przez młodość, ale żaden go nie zastępuje. Dorastanie polega na tym, by słuchać, a potem wybrać samemu.
Przykładowy kontekst
„Antygona” – Sofokles (literacki): Autorytet władzy (Kreon) przeciw autorytetowi sumienia i praw boskich (Antygona).
Uwaga, pułapka
Gajowiec był dawną miłością matki Cezarego, a nie krewnym. Lulek to kolega ze studiów, nie przyjaciel z Nawłoci (tam był Hipolit).
W PDF do tego pytania: wypowiedź wzorcowa (367 słów), trzy konteksty do wyboru i trzy pytania komisji z podpowiedziami. Pakiet „Przedwiośnie” w PDF
53 Utopijny i realny obraz rzeczywistości.
Zostaje na liście 2029–2031 bez zmian, jako pytanie 54.
Utopijny i realny obraz rzeczywistości. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Teza
„Przedwiośnie” zderza utopijne wizje z realnym obrazem Polski. Szklane domy, sielska Nawłoć i komunistyczna obietnica raju to złudzenia, którym przeciwstawiona jest prawda o nędzy miast i wsi. Żeromski ostrzega, że im dłużej państwo nie widzi tej prawdy, tym bardziej ludzie uwierzą w niebezpieczne utopie.
Plan odpowiedzi (ok. 4 minuty)
- Wstęp: Powieść jest zbudowana na kontrastach: obietnica i rzeczywistość, dwór i czworaki, idea i jej skutki.
- Argument 1: Szklane domy (cz. I) to utopia czystego, sprawiedliwego państwa. Rzeczywistość po przekroczeniu granicy: brudne miasteczko, błoto, bieda. Cezary nie znajduje szklanych domów nawet w Warszawie.
- Argument 2: Nawłoć to sielanka dworu (zabawy, romanse), ale obok żyją parobcy w nędzy. Cezary chce pracować na Chłodku, a Hipolit się śmieje. Utopia Lulka obiecuje raj, ale Cezary widział w Baku, czym kończy się rewolucja.
- Kontekst: „Rok 1984” Orwella: utopia „doskonałego państwa” w praktyce staje się koszmarem. Także „Utopia” Tomasza Morusa jako źródło pojęcia.
- Zakończenie: Żeromski nie odrzuca marzeń, ale każe je sprawdzać rzeczywistością, inaczej staną się niebezpieczne.
Przykładowy kontekst
„Utopia” – Tomasz Morus (filozoficzny): Wyspa idealnego państwa, od której wzięła się nazwa „utopia” (gr. „nie-miejsce”).
Uwaga, pułapka
Szklane domy to opowieść ojca, a nie wizja Gajowca. Nawłoć to majątek Wielosławskich, a Chłodek to folwark w majątku nawłockim, gdzie Cezary chciał zostać pisarzem prowentowym.
W PDF do tego pytania: wypowiedź wzorcowa (371 słów), trzy konteksty do wyboru i trzy pytania komisji z podpowiedziami. Pakiet „Przedwiośnie” w PDF
Nowe pytania z lektury „Przedwiośnie” od 2029 roku
Na maturze w latach 2029–2031 obowiązuje nowa lista CKE (komunikat z 20 sierpnia 2026 r.). Z tej lektury będzie 6 pytań, w tym 2 nowe lub przeredagowane: ich krótkie opracowania są poniżej. Bez zmian zostają: Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości (teraz nr 51), Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości (teraz nr 52), Rola autorytetu w życiu człowieka (teraz nr 53), Utopijny i realny obraz rzeczywistości (teraz nr 54). Pełna lista 78 pytań 2029–2031
50 Podziały społeczne jako źródło konfliktów.
Nowe pytanie na maturę 2029, 2030 i 2031.
Podziały społeczne jako źródło konfliktów. Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Teza
„Przedwiośnie” pokazuje, że podziały społeczne, narodowe i klasowe, są źródłem najostrzejszych konfliktów: rzezi w Baku, rewolucji, nienawiści między dworem a wsią i ulicznych starć w Warszawie. Żeromski ostrzega, że jeśli niepodległa Polska nie zmniejszy tych podziałów, konflikt wybuchnie.
Plan odpowiedzi (ok. 4 minuty)
- Wstęp: Cezary Baryka przechodzi przez trzy światy: rewolucyjne Baku, ziemiański dwór i biedną Warszawę. W każdym widzi, jak podziały rodzą przemoc.
- Argument 1: Baku (cz. I): rewolucja zabiera Barykom majątek, a w 1918 r. Ormianie i Tatarzy mordują się nawzajem; Cezary pod przymusem grzebie zabitych. Podziały narodowe i klasowe zamieniają się w rzeź.
- Argument 2: Polska (cz. II–III): w Nawłoci dwór bawi się, a parobcy żyją w biedzie. Ziemianka z Kresów nienawidzi chłopów, a Cezary odpowiada, że dziedziców karano za to, że byli „zdziercami i katami parobków”. W Warszawie bieda robotników prowadzi do marszu na Belweder i starcia z wojskiem.
- Kontekst: „Wesele” Wyspiańskiego: inteligencja i chłopi bawią się razem, ale dzieli ich pamięć rabacji 1846 r. Podział społeczny uniemożliwia wspólny czyn.
- Zakończenie: Żeromski pokazuje, że podziały społeczne nie znikają same. Niepodległość bez sprawiedliwości społecznej grozi kolejnym wybuchem.
Przykładowy kontekst
„Wesele” – Stanisław Wyspiański (literacki): Dwór i wieś: wspólna zabawa, a pod spodem nieufność i pamięć krwi z 1846 r.
Uwaga, pułapka
Rzeź w Baku to konflikt Ormian i Tatarów (azerbejdżańskich), a nie Polaków. Marsz na Belweder to demonstracja robotnicza, której wynik jest w powieści otwarty.
W PDF do tego pytania: wypowiedź wzorcowa (359 słów), trzy konteksty do wyboru i trzy pytania komisji z podpowiedziami. Pakiet „Przedwiośnie” 2029–2031 w PDF
55 Jaką rolę w życiu człowieka odgrywa rodzina?
Nowe pytanie na maturę 2029, 2030 i 2031.
Jaką rolę w życiu człowieka odgrywa rodzina? Omów zagadnienie na podstawie Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Teza
W „Przedwiośniu” rodzina jest dla człowieka źródłem tożsamości, oparcia i miłości, a jej utrata wpędza w samotność. Matka i ojciec dają Cezaremu polskość i marzenie o ojczyźnie, a gdy umierają, chłopak szuka zastępczej rodziny: w Nawłoci u Wielosławskich i w opiece Gajowca.
Plan odpowiedzi (ok. 4 minuty)
- Wstęp: Cezary dorasta w Baku, daleko od Polski. To rodzina przekazuje mu język, pamięć i poczucie, kim jest.
- Argument 1: Matka i ojciec (cz. I): matka troszczy się o Cezarego i znosi jego bunt w czasie rewolucji; po jej śmierci chłopak po raz pierwszy czuje samotność. Ojciec odnajduje go wśród grabarzy, a Cezary zbliża się do niego tak jak dawniej do matki. Ojciec opowiada mu o Polsce i szklanych domach, ale umiera w drodze.
- Argument 2: Zastępcza rodzina (cz. II–III): w Nawłoci rodzina Hipolita przyjmuje Cezarego z radością, „niemal z miłością”. W Warszawie opiekuje się nim Gajowiec, dawna miłość matki, który widzi w nim jej podobiznę. Mimo to Cezary zostaje wewnętrznie sam.
- Kontekst: „Lalka” Prusa: Wokulski nie ma rodziny i w samotności szuka sensu w miłości do Izabeli; jedyną „rodziną” jest dla niego wierny Rzecki.
- Zakończenie: Żeromski pokazuje, że rodzina buduje człowieka, a jej brak sprawia, że łatwiej zgubić drogę i szukać oparcia w ideologiach.
Przykładowy kontekst
„Lalka” – Bolesław Prus (literacki): Samotność Wokulskiego bez rodziny i przyjaźń Rzeckiego jako namiastka domu.
Uwaga, pułapka
Matka Cezarego umiera w Baku, a ojciec w czasie podróży do Polski. Gajowiec nie jest krewnym, tylko dawną miłością matki i opiekunem Cezarego.
W PDF do tego pytania: wypowiedź wzorcowa (365 słów), trzy konteksty do wyboru i trzy pytania komisji z podpowiedziami. Pakiet „Przedwiośnie” 2029–2031 w PDF
Pytania jawne z innych lektur
Pełna lista 76 pytań jawnych 2027
Najczęstsze pytania
Ile jest pytań jawnych z lektury „Przedwiośnie” na maturze 2027?
6, tak samo na maturze ustnej w 2026, 2027 i 2028 r. (komunikat CKE z 30 sierpnia 2024 r.)
Czy „Przedwiośnie” trzeba znać w całości?
Tak: to lektura obowiązkowa czytana w całości, więc pomylenie głównych wątków albo losów bohaterów może być błędem kardynalnym, za który komisja daje 0 punktów.
Czy w odpowiedzi trzeba podać kontekst?
Tak. Za zadanie 1. można dostać 8 punktów tylko wtedy, gdy oprócz lektury przywołasz kontekst (choćby częściowo funkcjonalnie). Bez kontekstu maksimum to 4 punkty.
Czy pytania jawne z lektury „Przedwiośnie” zmienią się od 2029 roku?
Tak, częściowo. Na liście 2029–2031 (komunikat CKE z 20 sierpnia 2026 r.) z lektury „Przedwiośnie” jest 6 pytań: 4 bez zmian i 2 nowe lub przeredagowane. Opisujemy je w części „Nowe pytania od 2029 roku”.
Źródła. Lista zadań: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (zadania jawne w latach 2026–2028) i komunikat z 20 sierpnia 2026 r. (zadania jawne w latach 2029–2031). Zasady oceniania: informator CKE o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025. Opracowania: Mateusz Będkowski. Fakty sprawdzone w tekstach lektur. Zgłoś błąd
Aktualizacja: 2026-10-10.
