Trzech panów, trzy plany na nową Polskę. Jeden obiecuje domy ze szkła. Drugi — urzędy i cierpliwość. Trzeci — wszystko wywrócić. A za oknem bieda czeka, aż skończą dyskutować.
Pytanie pięćdziesiąte z listy CKE: „Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości”. Lektura: „Przedwiośnie”, kontekst: „Wesele”. Moja teza: Żeromski zestawia marzenie o szybkim dobrobycie, ostrożną pracę państwową i rewolucyjny przewrót. Każda wizja widzi jakiś problem, ale żadna nie zwalnia z pytania o realne skutki.
Wizja pierwsza: szklane domy. Seweryn Baryka opowiada synowi o Polsce pełnej jasnych, higienicznych domów dla zwykłych ludzi — kraju, który pomysłowością pokona biedę. Cezary przyjeżdża i nie znajduje ani jednego. Ojciec dał mu obraz celu, nie mapę drogi. Szklane domy mogą inspirować, ale programem odbudowy nie są.
Wizja druga: Szymon Gajowiec. Wierzy w odzyskane państwo, jako urzędnik buduje jego instytucje i broni stopniowych reform. Granice, finanse, administracja, konflikty społeczne — wszystko trzeba utrzymać, zanim obieca się cud. I tu ciekawostka: to Cezary naciska na wielką ideę — reformę rolną, rozwój przemysłu. Nie chce słyszeć, że „jakoś to będzie”.
Wizja trzecia: Antoni Lulek. Walka klas, rewolucyjna zmiana własności i władzy. Pokazuje krzywdę robotników, której państwo nie może udawać, że nie widzi. Ale Lulek nie chce ulepszać niepodległej Polski — podważa wagę samego państwa narodowego. A Cezary pamięta Baku: entuzjazm zakończony przemocą, głodem i śmiercią bliskich. Trudno mu uwierzyć, że wystarczy wszystko rozbić jeszcze raz, „tym razem dobrze”.
Którą drogę wybiera? Żeromski nie przybija pieczątki „zatwierdzone”. Cezary odrzuca bajkę o gotowych szklanych domach, naciska Gajowca na śmielsze działania, a przy Lulku pamięta cenę przewrotu. W finale idzie na czele robotniczego marszu, ale osobno od szeregów. To sprzeciw wobec niesprawiedliwości — nie podpis pod całym programem rewolucjonistów.
Kontekst: „Wesele”. Wernyhora przynosi wizję wspólnego czynu, a zgubiony róg i chocholi taniec pokazują, jak łatwo przegrać szansę między hasłem a organizacją. Wyspiański pisze jeszcze przed niepodległością, więc planu reform nie poda. Pyta wcześniej: czy w ogóle umiemy działać razem? U Żeromskiego niepodległość już jest. Teraz pytanie brzmi: co z nią zrobimy?
Schemat na egzamin: trzy wizje i ich słabe punkty. Szklane domy — inspiracja bez realizacji. Gajowiec — konieczna praca państwa, ryzyko zbyt wolnego tempa. Lulek — mocny głos o nierównościach, ryzyko przemocy i lekceważenia niepodległości. Cezary — ten, kto te propozycje sprawdza. Wniosek: odbudowa wymaga wyobraźni i odpowiedzialności za ludzi, którzy będą żyć w efektach naszych pomysłów.
Gotowe pierwsze zdanie na egzamin: „«Przedwiośnie» zestawia trzy wizje odbudowy Polski — szklane domy, pracę Gajowca i rewolucję Lulka — i żadna nie zwalnia z pytania o realne skutki.”
I zdanie na zakończenie, po kontekście: „Żeromski, podobnie jak Wyspiański, pyta nie tylko o piękne idee, ale o to, czy umiemy działać razem.”
Nową Polskę łatwo obiecać. Trudniej zbudować tak, żeby nikt nie został pod gruzami starej.
Najpierw odpowiedz sam(a), potem kliknij „psst… sprawdź”.
Co symbolizuje opowieść Seweryna i dlaczego nie jest planem, który już zrealizowano?
To wizja nowoczesnego, dostatniego kraju dla zwykłych ludzi. Cezary nie znajduje szklanych domów po przyjeździe do Polski, więc opowieść ojca wyraża cel i nadzieję, nie stan faktyczny.
Dlaczego Gajowiec broni stopniowych reform, a Cezary nie jest usatysfakcjonowany?
Gajowiec chce wzmacniać instytucje i niezależne państwo przez systematyczną pracę. Cezary obawia się, że tempo zmian jest zbyt wolne wobec biedy; to on domaga się wielkiej idei, na przykład reformy rolnej i rozwoju przemysłu.
Co Lulek trafnie dostrzega, a co niepokoi Cezarego w jego wizji?
Lulek wskazuje krzywdę robotników i nierówności. Proponuje jednak rewolucję klasową, podważa znaczenie państwa narodowego. Cezary pamięta przemoc rewolucji w Baku.
Jak wizja Wernyhory i finał Wesela pomagają zrozumieć spór u Żeromskiego?
Wernyhora wzywa do wspólnego działania, ale róg ginie, a goście tańczą w uśpieniu. Samo hasło nie wystarcza bez porozumienia i wykonania. Żeromski pyta, jak po odzyskaniu niepodległości przełożyć wizje na konkretne reformy.
Plan: teza → Seweryn → Gajowiec → Lulek → Cezary jako krytyk → Wesele → wniosek.
Źródła: lista CKE 2026–2028, Przedwiośnie, Wesele. To jedna z możliwych odpowiedzi i jeden z trafnych kontekstów.