„Proszę państwa do gazu”: pytania jawne na maturę ustną 2027 i 2028

Opowiadanie Tadeusza Borowskiego (tom „Pożegnanie z Marią”, 1948), byłego więźnia Auschwitz. Narrator Tadek, polski więzień z komanda „Kanada”, rozładowuje na rampie w Birkenau transport Żydów z Sosnowca i Będzina, wysyłanych prosto do komór gazowych. Opowiada beznamiętnie, jak ktoś, kto już przywykł do obozu, czyli jak „człowiek zlagrowany”.

Lektura obowiązkowa czytana w całości.

Sceny-klucze: to musisz pamiętać

Gdzie	Co się dzieje	Pytania
Upał w obozie	odwszawianie, więźniowie bez ubrań; Tadek i Francuz Henri jedzą to, co „Kanada” przyniosła z transportów	56
Oczekiwanie na rampie	esesmani, więźniowie z „Kanady” i ciężarówki; zakaz mówienia przybyłym, co ich czeka	56
Rozładunek	wyrzucanie ludzi i bagaży z wagonów; martwe niemowlęta wynoszone z wagonu; kobieta, która wypiera się dziecka, i Andriej, który wrzuca ją na samochód	56
Tadek	wściekłość na ludzi, którzy idą na śmierć, mdłości; pytanie dziewczyny, dokąd ich wiozą	56
Koniec dnia	kolejny transport; obóz będzie miał jedzenie z „dobrego transportu”	56

56 „Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu.

Zostaje na liście 2029–2031 bez zmian, jako pytanie 58.

„Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu. Omów zagadnienie na podstawie utworu Proszę państwa do gazu Tadeusza Borowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Teza

„Człowiek zlagrowany” u Borowskiego to więzień, który przystosował się do obozu i przyjął jego reguły: przeżywa, bo korzysta z cudzej śmierci, a jego wrażliwość obumiera. Jest jednocześnie ofiarą zbrodniczego systemu i jego trybikiem. To najstraszniejsze oskarżenie obozu: niszczy nie tylko ciała, ale też sumienia.

Plan odpowiedzi (ok. 4 minuty)

Wstęp: Borowski sam był więźniem Auschwitz. Jego narrator nie jest bohaterem, tylko człowiekiem, który robi to, co trzeba, by przeżyć.
Argument 1: Tadek i Henri jedzą lepiej dzięki transportom: jedzenie i rzeczy zabitych to „Kanada”. Dla nich transport oznacza przetrwanie, a dla przybyłych śmierć. Obóz zmusza ofiary, by żyły z zagłady innych.
Argument 2: Na rampie Tadek wynosi z wagonu martwe niemowlęta, widzi kobietę, która ucieka od własnego dziecka, i czuje wściekłość nie na esesmanów, ale na ludzi idących na śmierć, bo przez nich musi tu być. Wymiotuje, ale wraca do pracy. To właśnie „człowiek zlagrowany”.
Kontekst: Zofia Nałkowska, „Medaliony” z mottem „Ludzie ludziom zgotowali ten los”: inny, reporterski zapis zbrodni, w którym też widać, jak system odbiera ludziom człowieczeństwo.
Zakończenie: Borowski nie daje pocieszenia: pokazuje, że zbrodniczy system czyni z ofiar współuczestników. Tym groźniejsze jest jego oskarżenie.

Przykładowy kontekst

„Medaliony” – Zofia Nałkowska (literacki): Motto „Ludzie ludziom zgotowali ten los” i krótkie świadectwa zbrodni, często bez komentarza.

Uwaga, pułapka

Tadek nie jest esesmanem ani kapo, tylko więźniem z komanda rozładunkowego. Nie utożsamiaj w pełni narratora z autorem: Borowski świadomie stworzył narratora „zlagrowanego”.

W PDF do tego pytania: wypowiedź wzorcowa (371 słów), trzy konteksty do wyboru i trzy pytania komisji z podpowiedziami. Komplet 76 pytań w PDF

Nowe pytania z lektury „Proszę państwa do gazu” od 2029 roku

Na maturze w latach 2029–2031 obowiązuje nowa lista CKE (komunikat z 20 sierpnia 2026 r.). Z tej lektury będzie 2 pytania, w tym 1 nowe lub przeredagowane: ich krótkie opracowania są poniżej. Bez zmian zostają: „Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu (teraz nr 58). Pełna lista 78 pytań 2029–2031

59 Czy w sytuacjach ekstremalnych człowiek zmienia hierarchię wartości?

Nowe pytanie na maturę 2029, 2030 i 2031.

Czy w sytuacjach ekstremalnych człowiek zmienia hierarchię wartości? Omów zagadnienie na podstawie utworu Proszę państwa do gazu Tadeusza Borowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Teza

„Proszę państwa do gazu” pokazuje, że w obozie hierarchia wartości zostaje odwrócona: na szczyt trafia przetrwanie, jedzenie i własne bezpieczeństwo, a współczucie, solidarność, a nawet miłość matki do dziecka spadają na dół. Borowski nie potępia więźniów, tylko pokazuje, jak system zmusza ich do takiej zmiany.

Plan odpowiedzi (ok. 4 minuty)

Wstęp: Borowski, sam więzień Auschwitz, opisuje dzień na rampie bez komentarza moralnego. Czytelnik sam widzi, co stało się z wartościami.
Argument 1: Przetrwanie ponad wszystko: więźniowie z komanda „Kanada” cieszą się z transportu, bo to oznacza jedzenie i rzeczy. Tadek i Henri jedzą to, co zabrano przybyłym. Cudza śmierć staje się warunkiem własnego życia.
Argument 2: Odwrócone odruchy: młoda matka ucieka od własnego dziecka, bo wie, że matki z dziećmi idą do gazu; Tadek czuje wściekłość nie na oprawców, lecz na ofiary. Jednak zbiera go na wymioty: resztki dawnych wartości buntują się w nim.
Kontekst: „Inny świat” Herlinga-Grudzińskiego: w łagrze głód zmienia ludzi, prowadzi do donosów i zdrady, ale zdarzają się też akty godności (głodówka, Kostylew).
Zakończenie: W sytuacji ekstremalnej człowiek zmienia hierarchię wartości, bo system odbiera mu wybór. Najbardziej przeraża to, że robi to po cichu, aż zło wydaje się normalne.

Przykładowy kontekst

„Inny świat” – Gustaw Herling-Grudziński (literacki): Łagier, w którym głód zmienia ludzi, ale zdarzają się akty wierności sobie.

Uwaga, pułapka

Kobieta, która ucieka od dziecka, nie jest bohaterką negatywną: działa ze strachu w systemie, który karze śmiercią za macierzyństwo. Tadek jest więźniem, nie strażnikiem.

W PDF do tego pytania: wypowiedź wzorcowa (362 słów), trzy konteksty do wyboru i trzy pytania komisji z podpowiedziami. Pakiet na klasę 4 (2029–2031) w PDF

Najczęstsze pytania

Ile jest pytań jawnych z lektury „Proszę państwa do gazu” na maturze 2027?

1, tak samo na maturze ustnej w 2026, 2027 i 2028 r. (komunikat CKE z 30 sierpnia 2024 r.)

Czy „Proszę państwa do gazu” trzeba znać w całości?

Tak: to lektura obowiązkowa czytana w całości, więc pomylenie głównych wątków albo losów bohaterów może być błędem kardynalnym, za który komisja daje 0 punktów.

Czy w odpowiedzi trzeba podać kontekst?

Tak. Za zadanie 1. można dostać 8 punktów tylko wtedy, gdy oprócz lektury przywołasz kontekst (choćby częściowo funkcjonalnie). Bez kontekstu maksimum to 4 punkty.

Czy pytania jawne z lektury „Proszę państwa do gazu” zmienią się od 2029 roku?

Tak, częściowo. Na liście 2029–2031 (komunikat CKE z 20 sierpnia 2026 r.) z lektury „Proszę państwa do gazu” są 2 pytania: 1 bez zmian i 1 nowe lub przeredagowane. Opisujemy je w części „Nowe pytania od 2029 roku”.

Źródła. Lista zadań: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (zadania jawne w latach 2026–2028) i komunikat z 20 sierpnia 2026 r. (zadania jawne w latach 2029–2031). Zasady oceniania: informator CKE o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025. Opracowania: Mateusz Będkowski. Fakty sprawdzone w tekstach lektur. Zgłoś błąd

Aktualizacja: 2026-10-10.