„Inny świat”: pytania jawne na maturę ustną 2027 i 2028

Relacja Gustawa Herlinga-Grudzińskiego z pobytu w sowieckim łagrze w Jercewie koło Archangielska (1940–1942), wydana po raz pierwszy po angielsku w 1951 r., po polsku w 1953 r. Narrator, aresztowany przez NKWD, opisuje głód, niewolniczą pracę, przemoc i rozpad ludzkich więzi. Mottem są słowa z „Zapisków z martwego domu” Dostojewskiego o „osobnym świecie, do niczego niepodobnym”.

Lektura obowiązkowa czytana we fragmentach.

Sceny-klucze: to musisz pamiętać

Gdzie	Co się dzieje	Pytania
Motto	cytat z Dostojewskiego: katorga to osobny świat z osobnymi prawami, obyczajami i ludźmi	57
Praca i głód	normy, przydział jedzenia zależny od wyrobienia normy („kocioł”), choroby z głodu i wycieńczenia	57, 58
Ręka w ogniu	Michał Kostylew wkłada rękę do ognia, by nie pracować dla systemu	58
Dom swidanij	spotkania więźniów z rodzinami: obcość, wstyd, rozpad bliskości	58
Głodówka	narrator głoduje, by wymusić zwolnienie; mały akt wolności	57, 58
Epilog	po wojnie w Rzymie dawny współwięzień wyznaje, że denuncjował, by przeżyć; narrator nie potrafi mu odpowiedzieć	57, 58

57 Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu?

Zostaje na liście 2029–2031 bez zmian, jako pytanie 60.

Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Innego świata Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Teza

Tytuł „Inny świat” mówi, że sowiecki łagier jest osobnym światem, który rządzi się własnymi, odwróconymi prawami: dobro i zło, przyjaźń, miłość i godność mają tam inny sens. Tytuł pochodzi z Dostojewskiego, co pokazuje ciągłość rosyjskiego systemu kar. Jest też wyzwaniem dla czytelnika z „normalnego” świata, który nie powinien go oceniać zbyt łatwo.

Plan odpowiedzi (ok. 4 minuty)

Wstęp: Tytuł odsyła do „Zapisków z martwego domu” Dostojewskiego, który opisał katorgę XIX wieku. Herling pokazuje, że w XX wieku ten świat trwa i jest jeszcze okrutniejszy.
Argument 1: Łagier ma własne prawa: o życiu decyduje norma pracy i „kocioł”, czyli porcja jedzenia; władzę mają kryminaliści (urkowie), a polityczni są na samym dole. Ludzkie pojęcia, takie jak przyjaźń czy miłość, zmieniają sens.
Argument 2: Inny świat zmienia ludzi: głodówka narratora i ręka Kostylewa w ogniu to rzadkie akty wolności. W epilogu narrator wysłuchuje wyznania współwięźnia, który donosił, by przeżyć. Rozumie, że miarą „normalnego” świata nie da się ocenić „innego świata”.
Kontekst: „Zapiski z martwego domu” Dostojewskiego: źródło motta, katorga carska jako „osobny świat”. Herling pokazuje, że Związek Sowiecki przejął i rozwinął ten system.
Zakończenie: Tytuł mówi, że łagier to świat poza ludzką normą, ale stworzony przez ludzi. Jest świadectwem i ostrzeżeniem.

Przykładowy kontekst

„Zapiski z martwego domu” – Fiodor Dostojewski (literacki): Źródło motta: katorga jako osobny świat. Ciągłość systemu kar w Rosji.

Uwaga, pułapka

Jercewo to sowiecki łagier, a nie niemiecki obóz. Herling trafił tam po aresztowaniu przez NKWD, a wyszedł po układzie Sikorski–Majski (1941) i dotarł do armii Andersa.

W PDF do tego pytania: wypowiedź wzorcowa (355 słów), trzy konteksty do wyboru i trzy pytania komisji z podpowiedziami. Komplet 76 pytań w PDF

58 Konsekwencje zniewolenia człowieka.

Zostaje na liście 2029–2031 bez zmian, jako pytanie 61.

Konsekwencje zniewolenia człowieka. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Innego świata Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Teza

„Inny świat” pokazuje, że zniewolenie niszczy człowieka fizycznie i moralnie: głód i praca ponad siły odbierają zdrowie, a strach i walka o przeżycie odbierają solidarność, godność i zdolność do miłości. Herling pokazuje jednak także, że nawet w łagrze możliwe są akty wolności i dobroci.

Plan odpowiedzi (ok. 4 minuty)

Wstęp: Łagier miał nie tylko wykorzystać pracę więźniów, ale złamać ich jako ludzi. Herling opisuje skutki tego planu.
Argument 1: Skutki fizyczne: głód, wycieńczenie, choroby, praca w lesie ponad siły. System kotłów uzależnia jedzenie od wyrobienia normy, więc słabsi umierają. Ciało zostaje zredukowane do narzędzia pracy.
Argument 2: Skutki moralne: przemoc kryminalistów wobec słabszych, donosy, utrata solidarności. W domu swidanij więźniowie i ich bliscy stają się sobie obcy. Kostylew pali rękę, by nie pracować, a w epilogu dawny więzień wyznaje, że donosił, by przeżyć.
Kontekst: „Rok 1984” Orwella: totalitarny system dąży do złamania człowieka od środka; zdrada najbliższej osoby w pokoju 101.
Zakończenie: Zniewolenie odbiera człowiekowi zdrowie, godność i więzi, ale akty sprzeciwu pokazują, że do końca nie da się go złamać.

Przykładowy kontekst

„Rok 1984” – George Orwell (literacki): System, który łamie człowieka i zmusza do zdrady najbliższych.

Uwaga, pułapka

Kostylew nie popełnia samobójstwa przez spalenie ręki: kaleczy się, by uniknąć pracy. Głodówkę prowadzi sam narrator.

W PDF do tego pytania: wypowiedź wzorcowa (358 słów), trzy konteksty do wyboru i trzy pytania komisji z podpowiedziami. Komplet 76 pytań w PDF

Pytania z lektury „Inny świat” od 2029 roku

Na nowej liście CKE na lata 2029–2031 z tej lektury są 2 pytania i wszystkie przechodzą bez zmian ze starej listy. Zmienia się tylko numeracja: dawne 57 to teraz 60, dawne 58 to teraz 61. Opracowania z tej strony przydadzą się więc też na maturze 2029, 2030 i 2031. Pełna lista 78 pytań 2029–2031

Najczęstsze pytania

Ile jest pytań jawnych z lektury „Inny świat” na maturze 2027?

2, tak samo na maturze ustnej w 2026, 2027 i 2028 r. (komunikat CKE z 30 sierpnia 2024 r.)

Czy „Inny świat” trzeba znać w całości?

Na maturze obowiązują fragmenty. Odwołuj się do scen, które naprawdę znasz, i nie dopowiadaj szczegółów, których nie jesteś pewien.

Czy w odpowiedzi trzeba podać kontekst?

Tak. Za zadanie 1. można dostać 8 punktów tylko wtedy, gdy oprócz lektury przywołasz kontekst (choćby częściowo funkcjonalnie). Bez kontekstu maksimum to 4 punkty.

Czy pytania jawne z lektury „Inny świat” zmienią się od 2029 roku?

Z lektury „Inny świat” na liście 2029–2031 są 2 pytania i wszystkie przechodzą bez zmian ze starej listy, zmienia się tylko numeracja. Opracowania z tej strony przydadzą się też na maturze 2029, 2030 i 2031.

Źródła. Lista zadań: komunikat dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. (zadania jawne w latach 2026–2028) i komunikat z 20 sierpnia 2026 r. (zadania jawne w latach 2029–2031). Zasady oceniania: informator CKE o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025. Opracowania: Mateusz Będkowski. Fakty sprawdzone w tekstach lektur. Zgłoś błąd

Aktualizacja: 2026-10-10.