Aleksander Kaczorowski
„Król mrówek”. Prywatna mitologia
Historie bogów, które opowiada Herbert w Królu mrówek, mogą się zdarzyć także
zwykłym zjadaczom chleba. Co więcej – one się zdarzają.
Zbigniew Herbert pisał tę książkę przez ostatnie dwadzieścia lat życia i nie zdołał jej
ukończyć. Dla miłośników twórczości Herberta zawartość tomu nie będzie niespodzianką.
Natomiast jego układ – i owszem. Rzecz składa się z czterech części, z których pierwsza to
zaledwie czterowiersz dedykowany Josifowi Brodskiemu, druga – dwadzieścia utworów
ukończonych; trzecia (Dziesięć ścieżek cnoty) to swoisty odpowiednik Przesłania Pana
Cogito, część czwarta zaś – sześć utworów niedokończonych lub zaniechanych przez autora.
Począwszy od opowieści szóstej (Ten obrzydliwy Tersytes) autor skupia
uwagę – swoją i czytelnika – nie na abstraktach, lecz na jednostkach – bohaterach mitologii
odtrąconych na jej margines, lekceważonych przez jej tradycyjne wykładnie. Ton prywatnej
mitologii Herberta dyktuje zatem – może bardziej jeszcze niż ton jego poezji – współczucie
i ciekawość bliźniego. W tym świecie spełnia się biblijne proroctwo, że ostatni będą
pierwszymi. Takim ostatnim jest ten obrzydliwy Tersytes, najbrzydszy wojownik przybyły
pod Troję, inwalida mitologii, który ośmielił się kpić z samego Achillesa. Lecz także los
bogów nie jest godny pozazdroszczenia. Cóż bowiem po bogach, w których nikt już nie
wierzy ani ich nie traktuje poważnie, cóż po nieśmiertelnych, którzy dla
nas – śmiertelników – dawno już są nieżywi? Czym jest ich wieczne trwanie, jeśli nie
piekłem? Tkwią w spisie lektur dla szkół podstawowych niczym w zakurzonym słoju. I tylko
czasem poeta upomni się o nich, wyniesie słój z pracowni na słońce.
A wówczas to, co można w nim dostrzec – przeraża. Oto Ares (Olimpijski generał). Chyba
najnikczemniejszy z bohaterów tej książki. Bóg drugorzędny, posiłkowy i powszechnie
pogardzany, kiedy wojny stały się bardziej domeną polityki, Ares – został zdegradowany.
Odkrył w sobie przemożną skłonność do spisków, gangów i organizacji terrorystycznych.
Siedzi teraz na tarasie kawiarni, widać spokojne miasto. Spogląda na zegarek. Udaje spokój.
Dokładnie o wyznaczonej godzinie w środku miasta wykwita obrzydliwa róża. Trwa chwilę.
Potem rozlega się zgiełk, wycie syren. I nad miejscem – kaźnią niewinnych – unosi się czarna
zasłona dymu. To miasto nie będzie już nigdy takie, jak przed wybuchem. Ares płaci za kawę
i wolno schodzi po schodach hańby.
W inny sposób przypomina nam o swym istnieniu Dionizos, bohater zamykającego tom
utworu Ofiara. On to zgłosił się na ochotnika, gdy w obliczu zagłady świata antycznych
bogów Hermes poradził, by któregoś z bogów wybrać na ofiarę i ofiarować ją rękami ludzi.
Cała sprawa wyglądała – i w istocie załatwiona była – szybko i bezboleśnie. Ale czy
rzeczywiście bezboleśnie? Zeus miał lekkie wątpliwości. – Czy Dionizos cierpiał – zapytał
naiwnie. Nie tylko cierpiał. Płakał. I przywoływał Boga na świadka.
Król mrówek w obecnej postaci to zbiór niedługich lub wręcz krótkich,
doskonałych – poza nielicznymi wyjątkami – utworów, które jednak nie składają się na
w pełni satysfakcjonującą całość; raczej pozwalają tylko mieć o niej pewne wyobrażenie. To
zatem książka w sposób niezamierzony przewrotna – rozbudza apetyt, nie pozwalając go
zaspokoić. Czyż jednak nie jest to pożegnanie z czytelnikami na miarę Zbigniewa Herberta?
Na podstawie: Aleksander Kaczorowski, Królewskie pożegnanie,
„Gazeta Wyborcza” nr 119, 23.05.2001 r.
