Korzenie języka
Wybitny lingwista Derek Bickerton prowokacyjnie stwierdził, że pytanie o istotę języka
jest najważniejszym problemem w nauce, ponieważ bez języka nie bylibyśmy w stanie
postawić innych wielkich pytań: o początek wszechświata, pochodzenie życia czy naturę
umysłu.
W powszechnej świadomości posługiwanie się językiem tak ściśle wpisuje się w istotę
bycia człowiekiem, że wielu z nas zapewne mogłoby się podpisać pod stwierdzeniem, że
gdybyśmy znaleźli szympansa, z którym moglibyśmy swobodnie rozmawiać, nie
zastanawialibyśmy się, jakim cudem małpa nauczyła się mówić, tylko raczej jakie choroby
sprawiły, że ten człowiek z wyglądu przypomina małpę. Poszukiwaniami istoty języka, to
znaczy odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób język wyewoluował i dlaczego potrafimy się
nim tak sprawnie posługiwać, zajmuje się wielu przedstawicieli najróżniejszych dziedzin
nauki. Michael Arbib, uczony z Uniwersytetu Południowej Kalifornii, porównał te
interdyscyplinarne wysiłki do starego dowcipu o wracającym z baru mężczyźnie, który późną
nocą szuka pod latarnią kluczy do domu – nie dlatego, że właśnie tam je upuścił, ale dlatego,
że tylko tam cokolwiek może zobaczyć. Różne dyscypliny wiedzy przypominają latarnie, pod
którymi uczeni prowadzą poszukiwania klucza do zrozumienia języka. Rozległe obszary
spowite są w ciemnościach, dlatego musimy ograniczać się do miejsc, na które światło
rzucają wyspecjalizowane dyscypliny. W ostatnich latach najjaśniej świeci latarnia
postawiona przez neuronaukowców. Klucze do zrozumienia języka leżą w zasięgu ręki.
Dosłownie.
Teoria „percepcji zorientowanej na działanie” głosi, że zwierzęta i ludzie postrzegają
obiekty otaczającego je środowiska jako rzeczy, z którymi można coś zrobić: zjeść, walczyć
z nimi lub uciec przed nimi. […] Teoria „mózgu przygotowanego na język” łączy wiele
faktów na temat języka w spójną historię. System neuronów lustrzanych4 wyewoluował do
rozpoznawania cudzych ruchów i odczytywania intencji, czego ubocznym efektem było
pojawienie się zdolności do prostego naśladowania ruchów innych. Takimi zdolnościami
charakteryzowali się ostatni wspólni przodkowie ludzi i szympansów. Pojawienie się gatunku
Homo związane było z udoskonaleniem zdolności imitacyjnych. Nasi przodkowie
„wynaleźli” symboliczne gesty, a imitacja pozwoliła je spopularyzować wśród wielu
osobników. W ten sposób powstała kultura (z komunikacją jako jej istotnym elementem),
transmitowana wśród całej populacji w drodze naśladownictwa. Komunikacja za pomocą
gestów „przygotowała” mózgi na doniosłą zmianę – posługiwanie się w pełni symboliczną
mową. Wszystko, co w języku nastąpiło potem: powstanie reguł gramatycznych, metafor
i coraz bardziej abstrakcyjnych pojęć, jest już konsekwencją ewolucji kulturowej.
O karierze neuronów lustrzanych zadecydowało także to, że łączą one w spójną całość
dwie niekiedy przeciwstawiane sobie sfery: naturę i kulturę. Mówiąc o ewolucji języka,
należy pamiętać o roli wytworów kulturowych. To kultura sprawiła, że język wyrwany został
z okowów dosłowności, dzięki czemu stał się środkiem wyrazu uczuć czy idei rodzących się
w naszych umysłach. Kultura nie powstała jednak z niczego. Zawiązanie się ewolucji
kulturowej jest konsekwencją korzystania ze zdolności do imitacji. Kultura wcale nie jest
więc zaprzeczeniem „logiki” ewolucji biologicznej, ale jej wytworem.
Na podstawie: Łukasz Kwiatek, Mateusz Hohol, Korzenie języka, „Tygodnik Powszechny”, 2014, nr 6.
