Leszek Kołakowski
O długach
Wyobraźmy sobie, że pewnego dnia ludzkość postanawia na serio wziąć biblijny zakaz
pożyczania pieniędzy na procent. Cóż by się stało? Tegoż dnia przestałyby istnieć wszystkie
banki świata, wszystkie ośrodki finansowe, kasy pożyczkowe i oszczędnościowe, fundusze
emerytalne, towarzystwa ubezpieczeniowe; tym samym przestałaby funkcjonować prawie
cała produkcja przemysłowa. Świat pogrążyłby się w nieopisanym chaosie, nastałaby
prawdziwa wojna wszystkich ze wszystkimi, zagłada cywilizacji. Chociaż nikt nie lubi być
zadłużony, to jednak wiemy wszyscy, że instytucja kredytu jest fundamentem życia
społecznego i gospodarki w naszym świecie.
Na ogół spłacamy długi, bo jaka taka stabilność życiowa wymaga, byśmy nie byli ciągani
po sądach, ścigani przez komorników itp., lecz pewnie niewielu tylko ma silne poczucie, że
jest to sprawa moralna. Podatek, jeśli niezapłacony w porę, jest też długiem względem
państwa, jednak silne moralne przekonanie, że nie wolno przy podatkach oszukiwać, nie jest
powszechne. Zarówno instytucje finansowe, jak państwo wydają się większości z nas
anonimowymi gigantami, lewiatanami bez imienia, które jednak sprawują nad nami władzę.
Są więc jeśli nie racje, to przyczyny, w wyniku których w sprawie spłacania długów strona
moralna doznała znacznego osłabienia.
Mówimy także o długach w sensie przenośnym, tj. o dobrodziejstwach, które ludzie innym
wyświadczają i w wyniku których obdarowani zaciągają tzw. dług wdzięczności, niespisany
w żadnej umowie, ale jakoś realny. Mamy chyba rację, uważając, że jest rzeczą naganną nie
okazywać wdzięczności ludziom, którzy nam dobro wyświadczyli, choćby w ramach swoich
powinności (lekarz mnie wyciągnął z choroby albo życie uratował; winienem mu
wdzięczność, chociaż uczynił to, bo to jego zawód; nie powinienem zadowolić się
powiedzeniem „przecież mu za to płacą”). Wyobrażam sobie przeciwnie, że sprawy ludzkie
stałyby lepiej, a życie zbiorowe byłoby znośniejsze, gdybyśmy mieli przeświadczenie, że
trzeba okazywać wdzięczność tym, co nam jakieś dobro, choćby całkiem niewielkie,
wyświadczyli, gdybyśmy też w tym duchu dzieci nasze wychowywali, ucząc je, że
okazywanie wdzięczności nikomu nie uwłacza i nikogo nie poniża. Postawilibyśmy w ten
sposób barierę złowrogiemu ruchowi świata w kierunku radykalnej biurokratyzacji,
tj. takiemu urządzeniu, gdzie wszystkie stosunki między ludźmi są wprawdzie regulowane
prawem, ale nie mamy już wrażenia, by były nam potrzebne najprostsze związki osobowe:
przyjaźń, pomoc bezinteresowna, wdzięczność. Na razie wydaje się, że zapłatą za
dobrodziejstwa jest często nienawiść – już to dlatego, że inni ludzie zrobili coś, co my też
powinniśmy byli zrobić, a czegośmy nie zrobili, zasługują zatem na naszą wściekłość, już to
dlatego, że wyobrażamy sobie, iż to ci inni mają prawo do naszej wdzięczności, że więc
uczynili nas dłużnikami, a to nas upokarza. Lecz nie jest tak: nikt nie ma, ściśle biorąc, prawa
do wdzięczności (jeśli co dobrego z własnej woli zrobił, to dlatego, że to dobre, a nie
w oczekiwaniu nagrody), ale być wdzięcznym nie oznacza to ustawić się w pozycji żebraczej;
przeciwnie, jest w tym potwierdzenie wspólnoty ludzkiego losu.
Całkiem inne są przeto zasady, które rządzą długami pieniężnymi, i te, co się do długów
moralnych odnoszą.
Na podstawie: Leszek Kołakowski, O długach,
[w:] tegoż, Mini wykłady o maxi sprawach. Seria trzecia i ostatnia, Kraków 2002.
