Teza i argumentacja — zadania maturalne — strona 15

Barbara Taras Jak hartowała się polszczyzna Polski to nie tylko polski. O wyrazach obcych w naszym języku każdy coś powiedzieć może – najczęściej są to głosy krytyczne o zbyt dużej ich liczbie. Oczywiście, mamy też świadomość, że wyrazy obce są potrzebne, nazywają rzeczy i zjawiska przybyłe wraz z ich nazwami. W przeszłości bywało też tak, że wynoszono język obcy ponad rodzimy, a makaronizowanie, czyli wtrącanie do wypowiedzi wyrazów, zwrotów, cytatów z obcego języka, ogromnie nobilitowało. W XVII w. taką rolę odgrywała łacina nauczana w kolegiach jezuickich, była ona dla synów szlacheckich dowodem wykształcenia, narzędziem funkcjonowania w życiu społecznym i towarzyskim. Moda na łacinę skończyła się w połowie XVIII w., ale wówczas modnym językiem stał się język filozofów oświecenia, późniejszy język salonów, czyli francuski. Rozwój polityczny, społeczny, kulturalny odbywa się w ciągłym kontakcie ludzi mówiących różnymi językami i najczęściej ci, którzy w danym typie kontaktu dominują – stają się dostarczycielami nowych wyrazów. Historię kontaktów Polski z innymi krajami można zilustrować właśnie poprzez śledzenie losów wyrazów, które do języka przybyły. Przyjęcie chrześcijaństwa wzbogaciło polszczyznę w wyrazy pochodzenia grecko-łacińskiego. Pośrednictwo Czech sprawiło, że niektóre z nich przybyły w wersji czeskiej. Kolonizacja miast i wsi na prawie niemieckim przyniosła pożyczki językowe z różnych dziedzin: belka, blacha, czynsz, fartuch, ganek, jarmark, kiermasz, koszt, majster, pompa, pług, ratusz, sznur, śruba, warunek – to tylko niektóre z nich. Od czasów Zygmunta Starego i królowej Bony w takich dziedzinach, jak muzyka, architektura, sztuka czy wojskowość, zadomowiły się wyrazy włoskie, chociaż powszechnie kojarzone są one z nazwami sprowadzonych przez królową warzyw: selerów, kalafiorów, sałaty, szpinaku, kalarepy. Rzeczpospolita XVII w., zorientowana w swej polityce na Wschód, wzbogaciła zasoby leksykalne zapożyczeniami z języka perskiego, arabskiego, tureckiego, które nazywa się ogólnie orientalizmami. Niektóre orientalizmy weszły na trwałe do zasobu leksykalnego współczesnego Polaka: adamaszek, atłas, buhaj, dżuma, haracz, horda, jogurt, kajdany, kawa, kefir, tapczan, wataha, a także nazwa maści końskiej: kary. Dwie królowe Francuzki: Maria Ludwika Gonzaga i Marysieńka Sobieska zapoczątkowały obecność francuszczyzny w obyczajach i modzie, ale także w świadomości językowej Polaków. W okresie zaborów na język polski oddziaływały języki państw postrzeganych jako wrogie, co sprawiło, że unikano zapożyczeń niemieckich i rosyjskich. W tym okresie pojawia się, jako atrakcyjna nowość dla arystokracji, język angielski. Izabela Łęcka w obecności Wokulskiego przechodzi na angielski w konwersacji z kuzynem Starskim – upokorzony kupiec zaczyna więc naukę tego języka, co, jak czytelnicy Lalki wiedzą, nie skończy się dla niego dobrze. Zapożyczenia z języka angielskiego początkowo dotyczą marynistyki, handlu i sportu. Obecnie, jak wiemy, dominują wśród zapożyczeń ze wszystkich niemal dziedzin współczesnego życia. Zapożyczanie wyrazów z języków obcych jest procesem nieuniknionym, naturalną konsekwencją rozwoju kulturowego. Wyrazy obcego pochodzenia wzbogacają system leksykalny języka. Nadużywane na fali mody – są zagrożeniem dla klarowności, przejrzystości, zrozumiałości wypowiedzi, zarówno pisanej, jak i mówionej. Coraz chętniej sięgamy do przeszłości, rekonstruując bitwy i potyczki, odtwarzając drzewa genealogiczne naszych rodzin. Warto więc pamiętać, że także w języku ukryta jest historia naszego narodu. Na podstawie: Barbara Taras, Jak hartowała się polszczyzna, „Polityka” nr 11, 2012.

Wojciech Nowicki Książki na całe życie Stoliki, szafki, podłoga przy łóżku. Na nich książki, do których się wraca. Tak jest w znanych mi domach. Po wiele z tych lektur przyłóżkowych ludzie sięgają przez całe życie. Wszystkim nam potrzeba stałych odniesień. Z tym czytaniem znanych książek jest jak ze słuchaniem muzyki, niekoniecznie dobrej – tych utworów, które pozostają świeże, choć dawno już są znane na pamięć. Chce się słuchać bez końca, nie myśląc o tym, dlaczego. W którymś momencie zamiera chęć połknięcia wszystkich książek świata. Zawsze podziwiałem moich przyjaciół, którzy wiele czytają. Sam niemal rok spędziłem w czytelni British Museum, w bieżącej lekturze odkrywając tytuł następnej. Sens czytania tak wielu tytułów polegał na tym, by znaleźć książki, które miałbym ochotę czytać wciąż na nowo. Tak Verlyn Klinkenborg2 opisuje swój książkowy łańcuszek szczęścia. Czytelnika musi w końcu ogarnąć strach przed kosmosem, nieskończoną przestrzenią – bo kiedy pomyśleć, że w każdej porządnej bibliotece ukryto miliony tomów, to wiadomo z góry, że nie wystarczy życia, żeby chociaż tę jedną bibliotekę poznać w całości. Wtedy pozostaje droga mnicha – wejście w przestrzenie ograniczone i przez to otwarte na świat wewnętrzny. W ten sposób rozpoczyna się praca literackiego działkowicza, porzucającego wielkie areały i uprawiającego swój spłachetek3. Ten fenomen domowej półki należy do kultury masowej – bo cóż innego kryje się w popularnym pytaniu o książki ulubione? Właśnie tych paręnaście tomów ratunkowych. Bo kiedy wydaje się, że niebo spadnie na głowę, trzeba szukać schronienia. Trzeba lektury, która zasłoni widok, trzeba miarowego kołysania znanej frazy. Czy więc wracanie do tych samych książek ma w ogóle jakieś wady? Przynajmniej jedna zdaje się oczywista – im więcej książek czytamy wielokrotnie, tym mniej poznajemy nowych. Nie znoszę czytania nowych książek. Czytałem w kółko 20 czy 30 tomów i tylko te książki mam ochotę czytać nadal. Kiedy książka jest zupełnie nowa, zasiadam do niej, jakbym się zabierał do dziwnego dania, obracał i dziobał tu i ówdzie, nie za bardzo wiedząc, co o niej sądzić. Apetyt winna wspomagać potrzeba zaufania i pewności, pisał William Hazlitt4. Stoliki, szafki, podłoga przy łóżku. Ludzie w kółko czytają. Każdy w czym innym szuka oparcia. Ofiarujemy sobie spokój w twardej albo broszurowej okładce, w kawałku plastiku z ekranem. Chyba o to właśnie chodzi: o budowanie wyspy własnej, jednoosobowej, o pewność następnego zdania, o poczucie, że jest ktoś bliski, kto nie zawiedzie. Po to ludzie łączą się z książkami na całe życie. Na podstawie: Wojciech Nowicki, Chwała półkownikom, „Książki” nr 4/2012.