Z jednej strony wszystkie światy
Richard Nisbett z University of Michigan oraz psychologowie z Chin, Japonii i Korei
zainicjowali badania nad porównaniem stylów myślenia przedstawicieli cywilizacji Wschodu
i Zachodu. Nisbett wspomina rozmowę z Kai-Ping Pengiem, Chińczykiem: „Pewnego dnia ów
błyskotliwy student z Chin zwrócił się do mnie, mówiąc: wiesz, różnica między tobą a mną jest
taka, iż ja myślę, że świat jest okrągły, a ty uważasz, że jest on liniowy. Słuchałem tego
sceptyczny, ale zaintrygowany. Byłem wszak uniwersalistą w kwestiach ludzkiego myślenia,
uważałem, że wszystkie ludzkie grupy postrzegają świat i myślą w ten sam sposób. Obrany
wówczas kierunek badań doprowadził mnie do przekonania, że dwa zasadniczo odmienne
podejścia do rozumienia świata utrzymywały się przez tysiąclecia”.
Osią porządkującą kontrasty między myśleniem ludzi Wschodu i Zachodu jest antynomia
całościowość – analityczność, czyli całościowe i kontekstowe ujmowanie rzeczywistości
w przeciwieństwie do izolowania obiektów z otoczenia i następnie rozpatrywania ich
właściwości wewnętrznych (cech, motywacji, sił, energii itp.). Kultura europejska wyczula nas
na logikę wywodu i niesprzeczność argumentów, czy to w dyskursie naukowym, czy
w przewodzie sądowym. Popadnięcie w sprzeczność dyskwalifikuje intelektualnie bądź
skazuje prawnie. Tymczasem światopogląd dominujący wśród ludzi Wschodu dopuszcza
współistnienie przeczących sobie argumentów, ponieważ świat jest w ciągłym ruchu i podlega
zmianie. Idea drogi środka uzasadnia nie tyle walkę przeciwieństw lub wybór między nimi, ile
ich harmonijne współwystępowanie.
Kai-Ping Peng i Richard Nisbett wykazali, że skłonność Chińczyków do myślenia
akceptującego stany sprzeczności zaznacza się w wielu dziedzinach. Na przykład preferują
dowody odwołujące się do szerokiego kontekstu zdarzeń, a niewykazujące, że przyjęcie
określonych przesłanek prowadzi do sprzeczności. Ponadto uśredniają odpowiedzialność stron
zaangażowanych w konflikt lub uśredniają prawdę w wypadku sprzecznych twierdzeń, zamiast
przyznać rację jednej ze stron konfliktu czy sprzeczności. W wypadku konfliktu racji kierują
się zasadą, że „prawda leży pośrodku”.
Zapewne zarówno Chińczyk, jak i Europejczyk zgodzą się, że ten sam człowiek nie może
być fizycznie obecny w tym samym czasie w dwóch różnych miejscach. Natomiast będą oni
różnić się co do praktycznych konsekwencji z tego wynikających. Europejczyk odmówi
uczestnictwa w jednym ze spotkań, mówiąc, że jest już umówiony, natomiast Chińczyk
zaproponuje, aby oba spotkania połączyć w jedno.
Inną konsekwencją dalekowschodniego sposobu myślenia jest kompleksowe
i kontekstowe postrzeganie przyczyn wydarzeń w świecie fizycznym i ludzkim. Analityczne
myślenie europejskie polega z kolei na izolowaniu przedmiotu obserwacji z otoczenia,
a następnie na wyposażaniu go w siły wewnętrzne, sprawcze wobec działań i skutków.
W pewnym eksperymencie badani mieli wyjaśnić, dlaczego jedna z rybek wysuwa się do
przodu lub pozostaje w tyle ławicy innych ryb. Okazało się, że Chińczycy częściej wyjaśniali
zachowanie rybki uwarunkowaniami zewnętrznymi (środowiskowymi), natomiast Amerykanie
o europejskim rodowodzie skłonni byli upatrywać jego przyczyn w jej cechach wewnętrznych
(„sile”, „przebojowości” itp.).
Psychologia kulturowa dociera do tajników ludzkiej psychiki, o których istnieniu nie
dowiedzielibyśmy się, gdybyśmy kontaktowali się tylko z sąsiadami po drugiej stronie ulicy.
Poznając innych, zaczynamy rozumieć siebie samych. Czasami potrzebna jest daleka podróż,
ale dzięki psychologii kulturowej nie jest to podróż do barbarzyńców.
Na podstawie: Paweł Boski, Z jednej strony wszystkie światy, „Charaktery” 2004, nr 5.
