Literatura wojny i okupacji – najważniejsze informacje na maturę

Literatura wojny i okupacji – ramy czasowe w Europie i w Polsce

W Europie: 1939 – 1945 (i literatura świadectwa po wojnie).
W Polsce: 1 września 1939 – 1945.

Daty graniczne epok są umowne — na egzaminie wystarczy znać wydarzenia, które je otwierają i zamykają.

Najważniejsze daty

• 1 i 17 września 1939 agresja Niemiec i ZSRR na Polskę
• 1943 powstanie w getcie warszawskim
• 1944 powstanie warszawskie, śmierć K. K. Baczyńskiego
• 1948 „Pożegnanie z Marią” Borowskiego (z opowiadaniem „Proszę państwa do gazu”)
• 1951 „Inny świat” Herlinga-Grudzińskiego
• 1947 „Dżuma” Alberta Camusa
• 1949 „Rok 1984” George’a Orwella
• 1977 „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall

Literatura wojny i okupacji w Europie i w Polsce – tło historyczne

We wrześniu 1939 roku Polska zostaje zaatakowana przez Niemcy i Związek Sowiecki i podzielona między dwa totalitaryzmy. Niemcy tworzą getta i obozy koncentracyjne oraz zagłady, w których mordują miliony ludzi, w tym większość polskich Żydów. Na terenach zajętych przez ZSRR trwają aresztowania, wywózki i łagry.

Literatura powstaje w konspiracji (pokolenie Kolumbów), w obozach i na emigracji. Najważniejsze świadectwa często spisywane są dopiero po wojnie — przez ludzi, którzy przeżyli i chcieli, żeby świat zapamiętał.

Cechy epoki – światopogląd i filozofia

Ta literatura pyta przede wszystkim o to, co dzieje się z człowiekiem w sytuacji skrajnej: czy można zachować godność, sumienie i człowieczeństwo w świecie zbudowanym po to, by je zniszczyć. Autorzy unikają patosu — mówią rzeczowo, często chłodno, żeby nie zafałszować prawdy.

Ważne jest rozróżnienie: Borowski pisze o niemieckim obozie koncentracyjnym, Herling-Grudziński o sowieckim łagrze, a Hanna Krall o getcie warszawskim. Wszystkie te teksty pokazują mechanizmy totalitaryzmu i jego skutki.

Literatura wojny i okupacji – pojęcia, które trzeba znać

Najważniejsi twórcy i dzieła

Literatura wojny i okupacji – lektury obowiązkowe i pytania jawne

Na liście CKE (matura ustna 2026–2028) z tej epoki pochodzą pytania 56–69. Każda lektura ma osobną stronę z omówieniem pytań.

Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu

56. „Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu.

Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat (fragmenty)

57. Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu?
58. Konsekwencje zniewolenia człowieka.

Hanna Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem

59. Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach?
60. Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie.
61. Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej.

Albert Camus, Dżuma

62. Co skłania człowieka do poświęceń?
63. Człowiek wobec cierpienia i śmierci.
64. Czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych?
65. Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła?

George Orwell, Rok 1984

66. Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa?
67. Jak zachować wolność w państwie totalitarnym?
68. Znaczenie propagandy w państwie totalitarnym.
69. Nowomowa jako sposób na ograniczenie wolności człowieka.

Literatura wojny i okupacji – notatka w pigułce

• Ramy czasowe: w Europie 1939 – 1945 (i literatura świadectwa po wojnie), w Polsce 1 września 1939 – 1945.
• Najważniejsze pojęcia: człowiek zlagrowany, literatura faktu, łagier, pokolenie Kolumbów, totalitaryzm.
• Twórcy: Tadeusz Borowski („Proszę państwa do gazu”), Gustaw Herling-Grudziński („Inny świat”), Hanna Krall („Zdążyć przed Panem Bogiem”), Krzysztof Kamil Baczyński (wiersze).
• Lektury na maturę: Tadeusz Borowski, „Proszę państwa do gazu”; Gustaw Herling-Grudziński, „Inny świat”; Hanna Krall, „Zdążyć przed Panem Bogiem”; Albert Camus, „Dżuma”; George Orwell, „Rok 1984” — pytania jawne 56–69.
• Motywy: człowiek zlagrowany i mechanizm obozu (Borowski), znaczenie tytułu „Inny świat”, konsekwencje zniewolenia, godność w sytuacjach skrajnych (Edelman).
• Uważaj: Nie utożsamiaj autora z narratorem — Tadek w opowiadaniu Borowskiego to postać literacka.

Motywy i problemy epoki

• człowiek zlagrowany i mechanizm obozu (Borowski)
• znaczenie tytułu „Inny świat”
• konsekwencje zniewolenia
• godność w sytuacjach skrajnych (Edelman)
• świadek i uczestnik Zagłady
• walka o życie w czasie wojny i po niej
• postawy wobec zła i poświęcenie („Dżuma”)
• doskonałe państwo, propaganda i nowomowa („Rok 1984”)

Literatura wojny i okupacji na maturze – jak wykorzystać epokę

To pytania jawne 56–69: Borowski (56), Herling-Grudziński (57–58), Hanna Krall (59–61), „Dżuma” (62–65) i „Rok 1984” (66–69). O świadectwach mów rzeczowo i z szacunkiem: pokazuj, co robi autor, a nie tylko, że coś było „straszne”. „Dżumę” łącz z Księgą Hioba (cierpienie niezawinione), a „Rok 1984” z „Innym światem” (dwa obrazy systemu, który łamie człowieka) i z Salonem warszawskim z „Dziadów”.