Dwudziestolecie międzywojenne – najważniejsze informacje na maturę

Dwudziestolecie międzywojenne – ramy czasowe w Europie i w Polsce

W Europie: 1918 – 1939.
W Polsce: 11 listopada 1918 – 1 września 1939.

Daty graniczne epok są umowne — na egzaminie wystarczy znać wydarzenia, które je otwierają i zamykają.

Najważniejsze daty

• 1918 odzyskanie niepodległości
• 1920 wojna polsko-bolszewicka
• 1922 Awangarda Krakowska (pismo „Zwrotnica”)
• 1924 „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego
• 1934 „Sklepy cynamonowe” Brunona Schulza
• 1937 „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza

Dwudziestolecie międzywojenne w Europie i w Polsce – tło historyczne

Po 123 latach zaborów Polska odzyskuje niepodległość. Trzeba połączyć trzy zabory w jedno państwo, odbudować kraj po wojnie i obronić granice w wojnie z bolszewikami. To czas entuzjazmu, ale też biedy, kryzysu gospodarczego i sporów politycznych.

W Europie rosną totalitaryzmy: komunizm w ZSRR, faszyzm we Włoszech, nazizm w Niemczech. Pod koniec epoki literatura coraz częściej przeczuwa nadchodzącą katastrofę.

Cechy epoki – światopogląd i filozofia

Na początku dominuje radość z wolności. Poeci Skamandra (Tuwim, Lechoń, Słonimski, Iwaszkiewicz, Wierzyński) piszą o codzienności, mieście i zwykłym człowieku, zwalniając się z obowiązku pisania o ojczyźnie. Awangarda Krakowska (Peiper) głosi hasło „miasto, masa, maszyna”.

Proza eksperymentuje z formą i psychologią. Gombrowicz pokazuje, że człowiek jest uwięziony w formie narzucanej przez innych, Schulz tworzy mityczny świat dzieciństwa, Witkacy głosi teorię Czystej Formy. Pod koniec lat 30. narasta katastrofizm (Czechowicz, Miłosz).

Dwudziestolecie międzywojenne – pojęcia, które trzeba znać

Najważniejsi twórcy i dzieła

Dwudziestolecie międzywojenne – lektury obowiązkowe i pytania jawne

Na liście CKE (matura ustna 2026–2028) z tej epoki pochodzą pytania 48–55. Każda lektura ma osobną stronę z omówieniem pytań.

Stefan Żeromski, Przedwiośnie

48. Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu?
49. Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka.
50. Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości.
51. Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości.
52. Rola autorytetu w życiu człowieka.
53. Utopijny i realny obraz rzeczywistości.

Witold Gombrowicz, Ferdydurke (fragmenty)

54. Groteskowy obraz świata.
55. Człowiek wobec presji otoczenia.

Dwudziestolecie międzywojenne – notatka w pigułce

• Ramy czasowe: w Europie 1918 – 1939, w Polsce 11 listopada 1918 – 1 września 1939.
• Najważniejsze pojęcia: Skamander, Awangarda Krakowska, katastrofizm, groteska, forma (u Gombrowicza).
• Twórcy: Stefan Żeromski („Przedwiośnie”), Witold Gombrowicz („Ferdydurke”), Bruno Schulz („Sklepy cynamonowe”), Julian Tuwim (wiersze).
• Lektury na maturę: Stefan Żeromski, „Przedwiośnie”; Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” — pytania jawne 48–55.
• Motywy: znaczenie tytułu „Przedwiośnie”, wojna i rewolucja, wizje odbudowy Polski (szklane domy), młodość i tożsamość (Cezary Baryka).
• Uważaj: Cezary Baryka nie jest komunistą — zakończenie powieści jest dwuznaczne.

Motywy i problemy epoki

• znaczenie tytułu „Przedwiośnie”
• wojna i rewolucja
• wizje odbudowy Polski (szklane domy)
• młodość i tożsamość (Cezary Baryka)
• rola autorytetu (Gajowiec, Lulek)
• utopia kontra rzeczywistość
• groteska i presja otoczenia („Ferdydurke”)

Dwudziestolecie międzywojenne na maturze – jak wykorzystać epokę

Dwudziestolecie to pytania jawne 48–55. W „Przedwiośniu” pamiętaj o trzech częściach (Baku, Nawłoć, Warszawa), o micie szklanych domów i o dwóch nauczycielach Cezarego: Gajowcu (reformy) i Lulku (rewolucja). W „Ferdydurke” — o upupieniu, pojedynku na miny i o tym, że ucieczka od jednej formy prowadzi w drugą.