W mieście wybucha dżuma. Jeden leczy. Drugi planuje ucieczkę. Trzeci szuka winnych. A czwarty zaciera ręce, bo właśnie odkrył, że zaraza to świetny biznes. Poznaj Cottarda. Tak, Camus naprawdę o nim pomyślał.
Pytanie sześćdziesiąte piąte z listy CKE: „Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła?”. Lektura: „Dżuma”, kontekst: „Antygona”. Moja teza: wobec zła człowiek może zaprzeczać faktom, szukać usprawiedliwień, chronić tylko siebie, czerpać korzyści albo przeciwstawić się mu w działaniu. I co ważne — postawa może się zmienić.
Najpierw miasto. Mieszkańcy Oranu długo nie chcą przyjąć, że grozi im epidemia. Codzienny rytm jest przecież dużo wygodniejszy niż niepokojąca prawda. Zrozumiała reakcja obronna, ale ma cenę: opóźnia rozpoznanie zagrożenia. Zło rośnie także tam, gdzie ludzie wolą go nie nazywać. Obojętność to jeszcze nie krzywdzenie — ale bardzo mu pomaga.
Doktor Rieux idzie w drugą stronę. Rozpoznaje chorobę, mówi o niej głośno i leczy, mimo wyczerpania. Całkowitego zwycięstwa nie obiecuje. Tarrou organizuje oddziały sanitarne, bo nie godzi się na śmierć i przemoc. Grand pomaga skromnie, bez przemów. Opór wobec zła nie musi być widowiskowy. Czasem to rzetelne zadanie, powtarzane codziennie, którego nikt za ciebie nie zrobi.
Postawy mniej jednoznaczne. Rambert chce wydostać się do ukochanej — trudno mu to wyrzucać. Z czasem uznaje, że cierpienie miasta jest też jego sprawą, i zostaje pomagać. Paneloux zaczyna od kazania, że epidemia to kara za grzechy. Po śmierci niewinnego dziecka to wyjaśnienie przestaje wystarczać. Nie wyrzeka się wiary, ale zmienia sposób mówienia do cierpiących. Reakcja na zło może dojrzewać.
A teraz Cottard. Epidemia chroni go przed wymiarem sprawiedliwości i daje okazję do interesów. Dlatego boi się jej końca. Dla wszystkich katastrofa, dla niego — sezon. Nie stworzył dżumy, ale korzysta z sytuacji, w której inni tracą zdrowie i życie. Niewygodna prawda: zło bywa dla jednych tragedią, a dla innych wygodnym układem. Dlatego deklaracja współczucia nie wystarczy. Liczą się skutki twoich wyborów.
Kontekst: Antygona. Kreon zakazuje pochówku Polinika, a ona uznaje ten rozkaz za sprzeczny z obowiązkiem wobec brata i prawem boskim — i łamie go mimo kary. Ismena najpierw odmawia, bo boi się władzy i śmierci. To nie ta sama sytuacja co epidemia: u Sofoklesa źródłem jest decyzja władcy, u Camusa choroba, która jest też metaforą zła. Ale porównanie pozwala zapytać, kiedy strach paraliżuje, a kiedy ktoś uznaje, że musi działać mimo ryzyka.
Schemat na egzamin: pokaż całą skalę postaw. Zaprzeczanie mieszkańców, praktyczny opór Rieux i Tarrou, przemiana Ramberta, trudna refleksja Paneloux, interes Cottarda. Z „Antygony” — decyzja bohaterki kontra początkowy lęk Ismeny. Wniosek: wobec zła liczą się nie słowa, tylko to, czy rozpoznajesz krzywdę, czy na niej zarabiasz i co robisz, kiedy możesz komuś pomóc.
Gotowe pierwsze zdanie na egzamin: „«Dżuma» pokazuje całą skalę postaw wobec zła: zaprzeczanie, ucieczkę, czerpanie korzyści i czynny opór.”
I zdanie na zakończenie, po kontekście: „Cottard, Rieux i Antygona przypominają, że wobec zła liczą się czyny, a nie deklaracje.”
Najtrudniejszy pierwszy krok? Przyznać, że to, na co patrzysz, naprawdę jest złem.
Najpierw odpowiedz sam(a), potem kliknij „psst… sprawdź”.
Wymień co najmniej cztery różne sposoby reagowania na zło. Które postawy mogą się zmienić?
Zaprzeczanie, bierność, skupienie na własnym bezpieczeństwie, szukanie wyjaśnień, czerpanie korzyści i aktywny opór. Rambert oraz Paneloux pokazują zmianę, choć nie taką samą.
Przypisz postawy: Rieux, Tarrou, Grand, Rambert, Paneloux i Cottard. Podaj po jednym działaniu jako dowód.
Rieux leczy chorych; Tarrou organizuje oddziały sanitarne; Grand pomaga w codziennej pracy; Rambert rezygnuje z ucieczki i dołącza do pomocy; Paneloux przechodzi od pewnego osądu do trudniejszej refleksji po śmierci dziecka; Cottard korzysta z epidemii i obawia się jej końca.
Dlaczego początkowego pragnienia ucieczki Ramberta nie należy po prostu potępić? Co podważa pierwsze wyjaśnienie Paneloux?
Rambert pragnie wrócić do ukochanej — to zrozumiałe. Późniejsza decyzja o pozostaniu ujawnia rozwój solidarności. Śmierć niewinnego dziecka podważa łatwe tłumaczenie epidemii jako kary za grzechy; Paneloux nie przestaje po prostu wierzyć.
Jak na zakaz pochówku Polinika reagują Antygona i Ismena? Czym ich sytuacja różni się od zdarzeń w Oranie?
Antygona łamie zakaz Kreona, uznając obowiązek pochowania brata; Ismena początkowo odmawia z obawy przed karą. W tragedii źródłem konfliktu jest decyzja władcy, a w powieści — epidemia, odczytywana też metaforycznie. W obu przypadkach ryzyko ujawnia postawy ludzi.
Plan: teza → zaprzeczanie → opór → przemiana → korzystanie ze zła → „Antygona” → wniosek.
Źródła: lista CKE 2026–2028, ZPE: postawy bohaterów Dżumy, ZPE: reakcje mieszkańców Oranu, Sofokles: Antygona. To jedna możliwa interpretacja i jeden z trafnych kontekstów.