Współczesność – najważniejsze informacje na maturę

Współczesność – ramy czasowe w Europie i w Polsce

W Europie: po 1945.
W Polsce: po 1945 (PRL i III Rzeczpospolita).

Daty graniczne epok są umowne — na egzaminie wystarczy znać wydarzenia, które je otwierają i zamykają.

Najważniejsze daty

• 1947 „Dżuma” Alberta Camusa
• 1949 „Rok 1984” George’a Orwella
• 1964 „Tango” Sławomira Mrożka
• 13 grudnia 1981 wprowadzenie stanu wojennego
• 2004 „Podróże z Herodotem” Ryszarda Kapuścińskiego
• 2018 Nagroda Nobla dla Olgi Tokarczuk

Współczesność w Europie i w Polsce – tło historyczne

Po wojnie Europa zostaje podzielona żelazną kurtyną. Polska trafia w strefę wpływów ZSRR: rządzi partia komunistyczna, działa cenzura i propaganda. Kolejne kryzysy (1956, 1968, 1970, 1980) prowadzą do powstania Solidarności, stanu wojennego i w końcu przemian 1989 roku.

Literatura musi zmierzyć się z doświadczeniem wojny i Zagłady, z życiem w systemie totalitarnym oraz ze światem, w którym zawiodły dawne pewniki. Rozwija się też polska szkoła reportażu.

Cechy epoki – światopogląd i filozofia

Egzystencjalizm (Camus, Sartre) mówi, że świat nie ma z góry danego sensu, a człowiek sam nadaje znaczenie swoim wyborom. Ważna jest odpowiedzialność i bunt wobec zła, nawet bez nadziei na ostateczne zwycięstwo.

Literatura antyutopijna (Orwell) ostrzega przed państwem, które kontroluje myśli i język. Groteska i teatr absurdu (Mrożek) wyśmiewają rozpad wartości i pokazują, że w świecie bez norm władzę przejmuje siła.

Współczesność – pojęcia, które trzeba znać

Najważniejsi twórcy i dzieła

Współczesność – lektury obowiązkowe i pytania jawne

Na liście CKE (matura ustna 2026–2028) z tej epoki pochodzą pytania 70–76. Każda lektura ma osobną stronę z omówieniem pytań.

Sławomir Mrożek, Tango

70. Bunt przeciwko porządkowi społecznemu.
71. Konflikt pokoleń.
72. Normy społeczne – ograniczają człowieka czy porządkują życie?

Marek Nowakowski, Górą „Edek”

73. W jakim celu autor nawiązuje w swoim tekście do innego tekstu?

Andrzej Stasiuk, Miejsce

74. Miejsca ważne w życiu człowieka.

Olga Tokarczuk, Profesor Andrews w Warszawie

75. Stan wojenny z perspektywy obcokrajowca.

Ryszard Kapuściński, Podróże z Herodotem (fragmenty)

76. Czym dla człowieka może być podróżowanie?

Współczesność – notatka w pigułce

• Ramy czasowe: w Europie po 1945, w Polsce po 1945 (PRL i III Rzeczpospolita).
• Najważniejsze pojęcia: egzystencjalizm, parabola, antyutopia, nowomowa, dwójmyślenie.
• Twórcy: Albert Camus („Dżuma”), George Orwell („Rok 1984”), Sławomir Mrożek („Tango”), Marek Nowakowski („Górą »Edek«”).
• Lektury na maturę: Sławomir Mrożek, „Tango”; Marek Nowakowski, „Górą „Edek””; Andrzej Stasiuk, „Miejsce”; Olga Tokarczuk, „Profesor Andrews w Warszawie”; Ryszard Kapuściński, „Podróże z Herodotem” — pytania jawne 70–76.
• Motywy: poświęcenie i postawy wobec zła („Dżuma”), cierpienie i śmierć, przyjaźń w sytuacjach skrajnych, doskonałe państwo, wolność, propaganda i nowomowa („Rok 1984”), bunt, konflikt pokoleń, normy społeczne („Tango”).
• Uważaj: „Profesor Andrews w Warszawie” to nie reportaż — to opowiadanie, w którym stan wojenny widzimy oczami obcokrajowca, nieznającego języka.

Motywy i problemy epoki

• poświęcenie i postawy wobec zła („Dżuma”)
• cierpienie i śmierć, przyjaźń w sytuacjach skrajnych
• doskonałe państwo, wolność, propaganda i nowomowa („Rok 1984”)
• bunt, konflikt pokoleń, normy społeczne („Tango”)
• nawiązania do innych tekstów (Nowakowski)
• miejsca ważne (Stasiuk)
• stan wojenny oczami obcokrajowca (Tokarczuk)
• podróż (Kapuściński)

Współczesność na maturze – jak wykorzystać epokę

Współczesność to pytania jawne 70–76: „Tango” (70–72) oraz Nowakowski, Stasiuk, Tokarczuk i Kapuściński (73–76). „Tango” łącz z „Ferdydurke” (forma i bunt) i z „Weselem” (taniec jako obraz niemocy). Egzystencjalizm Camusa z poprzedniego bloku to dobry klucz filozoficzny do całej literatury po 1945 roku, a Kapuściński z Herodotem to gotowy kontekst antyczny.