[O Lalce]
Na długiej liście przygnębiających metafor formułowanych przez bohaterów Lalki
znajdziemy ludzi-marionetki, ludzi-mrówki, nawet – pierwotniaki. Rzecki dodaje do niej
ludzi-liście: „Ludzie są jak liście, którymi wiatr ciska; gdy rzuci je na trawnik, leżą
na trawniku, a gdy rzuci w błoto – leżą w błocie…”. Po tym zdaniu następuje wprawdzie
pocieszający opis triumfu sprawiedliwości (sądowego zwycięstwa pani Stawskiej nad
baronową Krzeszowską), ale i wyraźna wygrana szlachetności z intrygami nie uśmierza
niepokoju – w ostatecznym rachunku po dobrych i złych pozostaje to samo: „A jednakże
ciężko żyć na świecie. I nieraz myślę sobie: czy naprawdę jest jaki plan, wedle którego cała
ludzkość posuwa się ku lepszemu, czyli też wszystko jest dziełem przypadku, a ludzkość czy
nie idzie tam, gdzie ją popchnie większa siła?... Jeżeli dobrzy mają górę, wówczas świat toczy
się ku dobremu, a jeżeli gałgany są mocniejsi, to idzie ku złemu. Zaś ostatecznym kresem
złych i dobrych jest garść popiołu”. Stary subiekt doświadcza trwogi, że świat jest chaosem,
że ludzie na próżno próbują się w nim dopracować ładu, zwłaszcza we wzajemnych relacjach,
że brak im woli lub że wola ta nic nie znaczy, że dzieje Polski układają się tak, jakby nimi
rządziło jakieś fatum słabości i małości.
Odpowiedzią na te wszystkie trwogi w Lalce jest przyjaźń, troska o drugiego
człowieka, miłość – zwłaszcza miłość matczyna.
Nie przypadkiem znajdujemy w powieści tak wiele serdecznych rozmów między
przyjaciółmi; nie przypadkiem moglibyśmy ułożyć małą antologię serdecznych powitań
i pożegnań (Jan Mincel wita Rzeckiego, a Rzecki – ćwierć wieku później – Wokulskiego
powracającego z wojny; Rzecki i inni subiekci po zaledwie kilkutygodniowej nieobecności –
Mraczewskiego, Szuman żegna Wokulskiego wyjeżdżającego do Bułgarii); nie przypadkiem
Rzecki-pamiętnikarz zmarłego kolegę przywołuje po dziesiątkach lat żarliwą, liryczną
apostrofą („pamiętasz, Katz, niezapomniany przyjacielu?”).
Nie przypadkiem Węgiełek, o którego troszczy się matka, sam niepokoi się w liście
o losy swego dobroczyńcy Wokulskiego, a Izabela, która matki od dawna nie ma, traktuje
tego samego Wokulskiego z zimnym wyrachowaniem. Nie przypadkiem też to Rzeckiemu,
który jest żywym ogniskiem życzliwości wobec bliźnich, powierzył Prus spisywanie
pamiętnika stanowiącego drugie skrzydło powieściowej narracji.
Sam stary subiekt jednak umrze, nie doczekawszy spełnienia żadnego ze swoich
marzeń. A jednak – jak mimochodem głosi kartka wystająca po śmierci z jego kieszeni –
„nie wszystek umrze”. Po pierwsze: jako pisarz, a więc w ścisłej zgodzie z pierwotnym
sensem dumnej przepowiedni Horacego. Po drugie: będzie trwać we wszystkich słowach,
gestach i uczynkach swojej życzliwości, porozdawanych między ludzi. Ten rodzaj
nieśmiertelności nie jest niedostępny dla żadnego z nas – o czym Prus przypomina
uroczyście, bo na ostatniej stronie powieści, ale bez natarczywego patosu, aż w potrójnym
cudzysłowie przytaczając słowa Ochockiego cytującego Węgiełka, który przepisał w swoim
liście zdanie starożytnego poety. Cudzysłowów jest nawet więcej! Bo przecież Węgiełkowi
słowa Horacego „poradził […] wyciąć […] na krzyżu” postawionym na ruinach ruin
zasławskiego zamku „Ksiądz proboszcz jegomość”. Tak niekończący się szereg osób
przekazuje sobie w trzech drogocennych wyrazach nadzieję, że nie tylko życie Rzeckiego,
ale niczyje życie nie jest daremne, obojętne dla innych ani bezwartościowe. Nie jesteśmy
lub nie jesteśmy tylko „jak liście, którymi wiatr ciska”.
Na podstawie: Stanisław Falkowski, Paweł Stępień,
Ciężkie norwidy czyli subiektywny przewodnik po literaturze polskiej, Warszawa 2009.
