Drugie dno
Nie wiem, czy polskie ogórki kiszone i oscypek budzą w Europie pożądanie. Ale wiem,
że trzeci nasz specjał – na pewno tak. Otóż w Europie pożądają polskiego reportażu
i chcą, żebym opowiadał1 o jego fenomenie. Skąd się wziął, dlaczego literacki, dlaczego taki
dobry i czy ja wiem, dlaczego oni go nie mają. Wiem – mówię. – Bo nie było u was komuny.
Wyciągam z zanadrza reportaż Barbary Łopieńskiej „Łapa w łapę” z 1976 roku,
tłumaczę, że jest o tresowaniu tygrysów w cyrku, powstał na podstawie rozmowy z treserką,
panią Haliną, i czytam im na głos niektóre fragmenty. Pierwszy: Jej rada jest taka: karmić
przed numerem. Nie za dużo, żeby nie były leniwe, ale i nie za mało. Bo jeden tygrys będzie
się z głodu podlizywał, znów drugi, nerwowy, może skoczyć. Drugi: Bić – to jest stara metoda.
Teraz, od dziesięciu lat chyba, wszyscy treserzy przeszli na tresurę łagodną. Choć taka
tresura jest jej zdaniem bardziej niebezpieczna. Zbytnie spoufalenie nie jest dobre. Trzeci:
Wszystkie naraz jeszcze nigdy się nie zbuntowały. Zresztą zdaniem pani Haliny to one
by miały gorzej na wolności. Czy one w ogóle wiedzą, że siedzą w klatce? Czwarty: Treserem
może zostać każdy człowiek z cyrku. Taki, który przeszedł choćby żonglerkę, czy, powiedzmy,
człowiek-guma.
Ponieważ u nas (mówię im) wszystko czytało się między wierszami, polski reportaż był
o tym, o czym był, ale też o czymś jeszcze. Reporterzy musieli nauczyć się pisać tak, żeby
przechytrzyć cenzora, być uczciwym wobec czytelnika i móc sobie samemu spojrzeć w oczy.
W związku z tym reportaż, jak mówi Hanna Krall, był oazą przyzwoitości. Czytelnik szukał
w nim drugiego dna. Tak do gazet zakradła się literatura. Więc teraz przeczytam państwu
(mówię) jeszcze raz te fragmenty na głos. Jeśli chcecie wiedzieć, jak rozumiał to Polak
w roku 1976, pamiętajcie, że tygrysy to obywatele, a treserzy to władza. Na przykład Służba
Bezpieczeństwa lub partia komunistyczna. Czytam, zagraniczna publiczność poruszona.
Niestety, ostatnio we Włoszech poczułem, że już nie trafiam do odbiorców. Dotarło
do mnie, że 20-letni studenci nie mają zielonego pojęcia o istocie życia w komunie. Naprędce
postanowiłem odmalować im niezbędne tło. Dzięki Bogu przypomniało mi się zdanie
Torańskiej, że bez zgody państwa nie można było wydrukować nawet metki do majtek (sala
się śmieje!). Potem przypomniałem sobie, że był okres, kiedy każda maszyna do pisania,
którą ktoś miał w domu, musiała być zarejestrowana na milicji wraz z próbkami czcionek
(jeden z profesorów spojrzał na mnie z wyrzutem, ale potem powiedziano mi, że część kadry
ma komunistyczne sympatie). Że mieliśmy przywódcę, który uważał, iż mężczyźnie powinien
wystarczyć jeden krawat, bo drugi jest już burżuazyjnym zbytkiem (sala się śmieje). Biłem
się jeszcze z myślami, czy tłumaczyć coś o sowieckich łagrach lub wyrywaniu paznokci na
przesłuchaniach w bezpiece, bo klip2 z komuny mi wyszedł powierzchowny i muszę wreszcie
nauczyć się na pamięć „Cywilizacji komunizmu” Tyrmanda3.
Na podstawie: Mariusz Szczygieł, Już nie trafiam z drugim dnem, „Książki” 2012, nr 4.
1 Autor nawiązuje do swoich wykładów i spotkań autorskich na uczelniach Europy Zachodniej.
2 Klip – krótki film stanowiący ilustrację utworu muzycznego; teledysk.
3 Leopold Tyrmand – prozaik, publicysta; w swoich utworach zawarł celną diagnozę komunizmu.
