Julian Krzyżanowski
„Trylogia” – powieść o wieku XVII
Korespondencja Sienkiewicza, mówiąca tak stosunkowo dużo o okolicznościach
towarzyszących powstawaniu Ogniem i mieczem, zawodzi, gdy szuka się w niej odpowiedzi
na pytanie o czynniki, które o narodzinach powieści zadecydowały. A przynajmniej mówi
bardzo niewiele, może po prostu dlatego, że listów z owych lat znamy bardzo mało. Te
z nich, które pochodzą z roku 1882, pisane do Witkiewicza, dowodzą, iż świeżo upieczony
redaktor „Słowa” bardzo źle czuł się w swym fotelu, że mierziły go stosunki i stosuneczki
w drobnym światku prasy stołecznej, że wręcz dusił się w atmosferze Warszawy i chwilami
nosił się z desperackim pomysłem wyjazdu do Ameryki. Krótko mówiąc, chodziło tu o to, co
mówił dawniej Prus, gdy powstanie Szkiców węglem tłumaczył, iż pisał je człowiek owiany
tchnieniem powietrza, jakiego nie spotykamy na warszawskim bruku. Że tak było istotnie,
potwierdza wyznanie samego pisarza w liście do Stanisława Tarnowskiego: Uczułem
niesmak, i może na szczęście dla mnie, do nowelek, do bohaterów liliputów, do rozczulania
się na kwincie za cienko brzmiącej, do swoich i cudzych utworów tego rodzaju.
Powiedziałem więc sobie: „próbuję na inną nutę”. Na nutę historyczną, znaną z dzieł
wielkich romantyków, jak domyślać się każe dalszy urywek listu: Tam wszystko takie
wyraźne i wielkie w przeciwstawieniu do marności dzisiejszego życia.
Wypowiadając te słowa, autor listu nie przewidywał, iż jego decyzja zostanie poczytana za
ucieczkę od palących zagadnień chwili, gdyby zaś zarzuty przewidział, byłby może odwołał
się nie tylko do Prusowej uwagi o powietrzu na warszawskim bruku, ale i do pół wieku
starszej: O tym-że dumać na paryskim bruku?, dowodzącej, że atmosfera wielkiego miasta
nie była krainą, w której Polak, urodzony w niewoli, okuty w powiciu, pozwolić by sobie
mógł na wizję literacką epicko-historyczną.
Twórca Trylogii zaś był do wizji takiej predestynowany1 czy przynajmniej dobrze
przygotowany przez cały splot warunków, związanych z jego wychowaniem
i wykształceniem kierującymi jego zainteresowania ku przeszłości. Te nastawienia lat
dziecinnych spotęgowały się pod wpływem wykształcenia humanistycznego w gimnazjum
i na uniwersytecie, zadokumentowanego – jak wiemy – w działalności publicystycznej autora
omawiającego dzieła ówczesnych historyków. Prace te dawały wyraz znamiennemu dla epoki
historyzmowi pozytywistycznemu, reprezentowanemu zarówno przez historyczną szkołę
krakowską, jak przez radykalnie od niej odmienną, warszawską. Historyzm ten promieniował
nadto z kartonów i płócien takich mistrzów pędzla, jak Józef Brandt, Juliusz Kossak i Jan
Matejko. A cóż dopiero mówić o literaturze!
Oto w czasie gdy Sienkiewicz rozglądał się w początkach 1876 roku po Stanach
Zjednoczonych, drukowała się z miejsca uznana za arcydzieło Stara baśń, rozpoczynająca
znany cykl powieści historycznych Kraszewskiego2, a leciwemu jej autorowi towarzyszyła
gromada jego epigonów, takich jak Teodor Tomasz Jeż3 czy Władysław Łoziński4, by na tych
1 Predestynowany – przeznaczony do czegoś.
2 Józef Ignacy Kraszewski (1812–1887) – polski pisarz, publicysta, historyk, działacz społeczny, autor
kilkudziesięciu powieści historycznych.
3 Teodor Tomasz Jeż (1824–1915) – polski pisarz i polityk niepodległościowy, autor powieści historycznych.
4 Władysław Łoziński (1843–1913) – polski pisarz, historyk, kolekcjoner dzieł sztuki, autor powieści
historycznych.
dwu nazwiskach poprzestać. W swych powieściach, a nieraz tylko powieścidłach, pisarze ci
chętnie cwałowali wyobraźnią po Podolu i Ukrainie, ziemiach, dzięki
romantykom – od Malczewskiego po Słowackiego, poczytywanych za krainy poetycko
uprzywilejowane. Sienkiewicz, który od lat szkolnych był pod urokiem Beniowskiego,
automatycznie nawiązywał do tych tradycji literackich, tym bardziej że odżyły one w jego
wyobraźni, gdy i z przyrodą stepową, i twardym życiem jej mieszkańców zetknął się podczas
pobytu w Stanach Zjednoczonych.
Na podstawie: Julian Krzyżanowski, Twórczość Henryka Sienkiewicza, Warszawa 1976.
