Przyjeżdżasz wygłosić wykład. Rano telefon milczy, opiekunka nie przychodzi, a pod oknem stoi czołg. Cała Warszawa chyba wie, co się dzieje. Tylko ty nie. I nie masz nawet słownika. Powitajmy profesora Andrewsa.
Pytanie siedemdziesiąte piąte z listy CKE: „Stan wojenny z perspektywy obcokrajowca”. Lektura: „Profesor Andrews w Warszawie” Tokarczuk, kontekst: historia stanu wojennego. Moja teza: spojrzenie przybysza odsłania absurd i grozę codzienności, do której mieszkańcy zdążyli się częściowo przyzwyczaić. A jego niewiedza każe nam odróżniać to, co naprawdę widzi, od tego, co sobie dopowiada.
Andrews to angielski psycholog z planem spotkań i wykładów. Budzi się w warszawskim mieszkaniu: opiekunka się nie pojawia, telefon nie działa, za oknem wojskowy pojazd. Wychodzi więc sam. Ty, czytelniku, składasz znaki w datę: trzynasty grudnia tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego pierwszego. On tej wiedzy nie ma. Jest jak ktoś, kto zobaczył kilka klatek filmu i ma odgadnąć całą fabułę.
Najzwyklejsze czynności zamieniają się w wyprawę. Kupić jedzenie, znaleźć autobus, zdobyć bilet. W sklepie wybór skrajnie ubogi, a gdy przywożą chleb, ludzie błyskawicznie ustawiają się w kolejce. Profesor z doktoratem i gotową teorią psychologiczną… nie umie kupić podstawowych rzeczy. Komiczne? Trochę. Ale bardziej niewygodne. Andrews widzi życie zbudowane wokół niedoboru, tylko nie zna jego reguł, więc bierze, co akurat jest.
Bariera językowa przestawia jego pozycję. W Anglii ekspert, tu bezradny i zawstydzony. Nie rozumie rozmów w autobusie, nie wie, co znaczą zachowania ludzi, boi się konsekwencji braku biletu. Widzi patrole i nie potrafi ocenić, czy coś mu grozi. I w tym siła opowiadania: zamiast wykładu o polityce dostajesz stan wojenny jako utratę orientacji. Telefon nie łączy, plan dnia się sypie, nikt nie może pomóc słowem, a miasto nagle wygląda wrogo.
Uwaga, bo to ważne: Tokarczuk nie robi z Polaków dziwnych tubylców dziwnego kraju. Pokazuje różnicę doświadczeń. Dla Andrewsa puste półki i kolejka po chleb to szok. Dla wielu warszawiaków — codzienne radzenie sobie z PRL-em, spotęgowane nowym kryzysem. Spojrzenie z zewnątrz wyostrza to, co dla ludzi w środku zrobiło się zwyczajne. Ale profesor widzi też mniej, bo nie zna historii ludzi, którzy stoją obok.
Kontekst historyczny uzupełnia to, czego Andrews nie wie. Trzynasty grudnia tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego pierwszego: wyłączone telefony, wojsko na ulicach, internowanie działaczy opozycji, ograniczone wolności obywatelskie. Za drobnymi przeszkodami profesora stoi przemoc państwa i prawdziwy lęk mieszkańców. Ale nie przypisuj opowiadaniu wszystkich faktów dosłownie — narrator prowadzi cię przez doświadczenie jednej, niedoinformowanej osoby.
Schemat na egzamin w trzech krokach: zerwany plan profesora i brak informacji. Zderzenie z codziennością — telefon, wojsko, sklep, komunikacja z ludźmi. Kontekst historyczny i to, czego obcokrajowiec nie rozumie, choć ty już wiesz. Wniosek: Tokarczuk pozwala zobaczyć stan wojenny świeżymi oczami — i pokazuje, jak nagłe decyzje władzy odbierają człowiekowi poczucie bezpieczeństwa.
Gotowe pierwsze zdanie na egzamin: „Tokarczuk pokazuje stan wojenny oczami obcokrajowca, który nie rozumie języka ani sytuacji, przez co absurd i groza stają się wyraźniejsze.”
I zdanie na zakończenie, po kontekście: „Profesor Andrews uświadamia, jak nagłe decyzje władzy odbierają człowiekowi poczucie bezpieczeństwa.”
Czasem najstraszniejsze jest nie wiedzieć, dlaczego wszyscy dookoła nagle zamilkli.
Najpierw odpowiedz sam(a), potem kliknij „psst… sprawdź”.
Dlaczego spojrzenie obcokrajowca może ujawnić coś, czego miejscowi już nie zauważają?
Andrews nie zna codziennych reguł życia w PRL ani wiadomości o wprowadzeniu stanu wojennego. Puste półki, kolejki, wojsko i milczący telefon odbiera jako nagłe, niepokojące sygnały; dla mieszkańców część trudności była znana, choć nowy kryzys zwiększał lęk.
Wybierz trzy elementy, które widzi profesor. Co znaczą dla niego, a co dla czytelnika znającego historię?
Telefon nie działa: profesor traci kontakt, czytelnik kojarzy odcięcie łączności. Wojskowy pojazd i patrole: profesor obawia się nieznanych konsekwencji, czytelnik rozpoznaje stan wojenny. Sklep i kolejka: profesor nie rozumie reguł zakupów, czytelnik widzi niedobory PRL.
Jak brak możliwości rozmowy zmienia pozycję zawodowego eksperta?
Profesor staje się zależny od gestów i obserwacji. Odczuwa złość, wstyd, bezradność oraz lęk; nie może wyjaśnić najprostszych spraw ani uzyskać pewnej informacji o sytuacji.
Jakie fakty historyczne dopowiadasz do ograniczonej wiedzy bohatera?
13 grudnia 1981 r. wprowadzono stan wojenny. Odcięto łączność telefoniczną, na ulicach pojawiło się wojsko, internowano działaczy opozycji i ograniczono wolności. Dzięki temu wiadomo, że dezorientacja profesora jest częścią dużo poważniejszego wydarzenia.
Plan: teza → zerwany plan wizyty → telefon i wojsko → sklep oraz bariera językowa → historia 13 grudnia → wniosek.
Źródła: lista CKE 2026–2028, ZPE: fragment opowiadania i analiza, IPN: historia stanu wojennego. To jedna możliwa odpowiedź i jeden z trafnych kontekstów.