Strona główna › Lektury szkolne › Liceum i technikum › Potop

Autor

Henryk Sienkiewicz

Gatunek

powieść historyczna, druga część Trylogii (po „Ogniem i mieczem”, przed „Panem Wołodyjowskim”)

Epoka

pozytywizm (powieść drukowana w odcinkach w latach 1884–1886)

Czas akcji

od stycznia 1655 r., lata najazdu szwedzkiego na Rzeczpospolitą

Miejsce akcji

Lauda na Żmudzi (Wodokty, Lubicz, Wołmontowicze), Kiejdany, Jasna Góra, Lwów, Zamość, Warszawa, Prusy, Taurogi

Budowa

tom I (wstęp i 26 rozdziałów), tom II (40 rozdziałów), tom III (30 rozdziałów) w wydaniu Wolnych Lektur

Gdzie przeczytać

Wolne Lektury, tom I, tom II i tom III

Streszczenie: o czym jest „Potop”

Według testamentu starego Billewicza Oleńka ma poślubić Andrzeja Kmicica, chorążego orszańskiego. Kmicic jest odważny, ale gwałtowny, a jego kompania wywołuje na Laudzie zamieszki. Gdy szlachta zabija jego towarzyszy, Kmicic pali Wołmontowicze i porywa Oleńkę. Ratuje ją pan Wołodyjowski. Tymczasem Szwedzi zajmują kraj, a hetman Janusz Radziwiłł przechodzi na ich stronę. Kmicic przysięga mu wierność i dla Oleńki staje się zdrajcą. Kiedy od księcia Bogusława słyszy, że Radziwiłłowie chcą podzielić Rzeczpospolitą, porywa go, ale zostaje ranny i uznany za zdrajcę. Jako Babinicz broni Jasnej Góry, wysadza szwedzką kolubrynę, ratuje króla Jana Kazimierza, walczy z Tatarami po stronie króla i pod Prostkami pokonuje Bogusława. Na końcu list królewski oczyszcza jego imię, a Oleńka mu wybacza.

Krótkie streszczenia wszystkich opracowanych lektur zebraliśmy na jednej stronie: streszczenia lektur.

Streszczenie szczegółowe: plan wydarzeń

1. Testament Billewicza (tom I, wstęp)

   Stary Herakliusz Billewicz zapisuje majątek wnuczce Aleksandrze i chce, by ona i syn jego przyjaciela, Andrzej Kmicic, „stadło uczynić mają”. Opiekę nad sierotą powierza szlachcie laudańskiej. Zastrzega jedno: chyba że Kmicic „szpetnymi uczynkami sławę swą splamił”.

2. Kmicic na Laudzie (tom I, rozdz. I–V)

   „Przyszedł nowy rok 1655”. Kmicic przyjeżdża do Wodoktów i zakochuje się w Oleńce. Jego kompanioni, dawni towarzysze wojenni, zachowują się jak zawadiacy. Bójka z Butrymami w karczmie kończy się śmiercią kompanów (rozdz. IV–V).

3. Pożar Wołmontowicz i porwanie (tom I, rozdz. V–VIII)

   Kmicic znajduje ciała towarzyszy i w zemście pali Wołmontowicze. Oleńka odprawia go, więc Kmicic porywa ją do Lubicza. Oblężony przez Wołodyjowskiego i laudańskich grozi: „mam tu baryłkę prochu i loncik już tlejący; dom wysadzę”. Wołodyjowski wyzywa go na pojedynek i ciężko rani, ale nie pozwala dobić.

4. Ujście i Kiejdany (tom I, rozdz. X–XV)

   Pospolite ruszenie pod Ujściem poddaje się Szwedom i wiwatuje: „Vivat Carolus Gustavus rex!”, a błazen pisze na ścianie „Mane-Tekel-Fares” (rozdz. X). W Kiejdanach hetman Janusz Radziwiłł każe Kmicicowi przysiąc na krucyfiks: „Na ten krzyż przysięgnij, że mnie nie opuścisz do śmierci!” (rozdz. XIII). Potem ogłasza ugodę ze Szwedami. Zagłoba rzuca hetmanowi w twarz „zdrajca!”, a pułkowników, którzy się sprzeciwili, aresztowano (rozdz. XV).

5. Kmicic ocala wrogów (tom I, rozdz. XVI–XXI)

   Wybucha wojna domowa na Litwie. Zagłoba podstępem uwalnia siebie i towarzyszy. Gdy Wołodyjowski chwyta Kmicica w Billewiczach i każe go rozstrzelać, Zagłoba znajduje przy nim list Radziwiłła. Wynika z niego, że to Kmicic wyprosił im życie w Kiejdanach. Zapytany, czemu go nie pokazał, Kmicic odpowiada: „Bo mi się nie spodobało!” (rozdz. XX).

6. Porwanie Bogusława (tom I, rozdz. XXII–XXVI)

   Oleńka uważa Kmicica za zdrajcę. Jadąc w poselstwie, Kmicic spotyka księcia Bogusława Radziwiłła. Ten wyjawia mu plany rodu: „Rzeczpospolita to postaw czerwonego sukna, za które ciągną Szwedzi, Chmielnicki, Hiperborejczykowie, Tatarzy, elektor i kto żyw naokoło” (rozdz. XXV). Kmicic porywa księcia, ale Bogusław wyrywa mu zza pasa krócicę, strzela mu w twarz i ucieka (rozdz. XXVI).

7. Babinicz (tom II, rozdz. I–XI)

   Ranny Kmicic ukrywa się u Kiemliczów. Wie, że ogłoszono go „za okrutnika i hetmańskiego zaprzedańca”, więc postanawia: „nie nazywam się Kmicic, jeno Babinicz” (rozdz. III). Listownie ostrzega pułkowników walczących z Radziwiłłem i podpisuje się „Babinicz” (rozdz. II). Potem rusza w stronę Częstochowy.

8. Jasna Góra (tom II, rozdz. XII–XIX)

   Kmicic spowiada się przeorowi, księdzu Kordeckiemu, i odbywa „generalną spowiedź z całego życia” (rozdz. XIII). Wojska Millera oblegają klasztor. Kmicic wymyka się nocą i wysadza prochem olbrzymią szwedzką kolubrynę (rozdz. XVIII). Trafia do niewoli Kuklinowskiego, ale wyrywa się z niej, a Kuklinowski ginie (rozdz. XIX).

9. Kmicic ratuje króla (tom II, rozdz. XX–XXVII)

   Na Śląsku Kmicic dołącza do orszaku Jana Kazimierza, który wraca do kraju. W górskim wąwozie rzuca się na szwedzkich rajtarów i ratuje króla (rozdz. XXIV). Ranny wyznaje mu prawdę: „Jam jest Andrzej Kmicic, chorąży orszański…” (rozdz. XXVI).

10. Tykocin i śluby lwowskie (tom II, rozdz. XXVIII–XXX)

    Oblężony w Tykocinie Janusz Radziwiłł umiera. Jego ostatnie słowa to „Jezus! Jezus! Mario!” (rozdz. XXIX). We Lwowie król składa śluby i ogłasza Matkę Bożą Królową: „Ciebie za Patronkę moją i państwa mego Królową dzisiaj obieram” (rozdz. XXX).

11. Z Tatarami na Bogusława (tom II, rozdz. XXXI–XL)

    Kmicic prosi króla o komendę nad ordyńcami Akbah-Ułana i rusza w pole (rozdz. XXXIII). Walczy przeciw Bogusławowi pod Janowem. Jedzie do jego obozu, żeby uwolnić wiernego Sorokę, i choć kusi go, by zabić księcia, powstrzymuje się (rozdz. XXXIX–XL).

12. Wojna Czarnieckiego i Warszawa (tom III, rozdz. I–XIV)

    Karol Gustaw cofa się przed Czarnieckim. Zamość broni się, a Zagłoba i Wołodyjowski walczą w kolejnych bitwach. Wojska królewskie oblegają i odbijają Warszawę (rozdz. XIII–XIV).

13. Oleńka w Taurogach (tom III, rozdz. XV–XXII)

    Bogusław trzyma Oleńkę i miecznika w Taurogach. Zabiega o nią, ale Oleńka mu się opiera. Przyjaciółką jest dla niej Anusia Borzobohata. Zakochany w Oleńce oficer Ketling ostrzega ją przed księciem, ale nie chce pomóc w ucieczce (rozdz. XXI).

14. Prostki (tom III, rozdz. XXIII–XXV)

    Kmicic pustoszy Prusy elektorskie, a pod Prostkami pokonuje Bogusława w walce, tnie go szablą w czoło i bierze do niewoli. Hetmanowi mówi: „Księcia Bogusława Bóg pokarał tą oto ręką!” i dodaje, że darował mu życie (rozdz. XXV).

15. Ostatnia próba (tom III, rozdz. XXVI–XXIX)

    Oleńka i Anusia uciekają z Taurogów pod opieką oficera Brauna (rozdz. XXVI). Babinicz rozbija Sakowicza i Szwedów Hamiltona. Gdy w jednej godzinie dostaje dwa listy, wybiera wojnę z wojskami Rakoczego zamiast powrotu do Oleńki. Narrator pisze, że „przemazano mu w tej chwili wszystkie winy, bo to był człowiek zupełnie poprawiony” (rozdz. XXVIII). Ciężko ranny „pod Magierowem od Węgrzynów” zostaje przywieziony do Lubicza (rozdz. XXIX).

16. Zakończenie w Upicie (tom III, rozdz. XXX)

    W kościele w Upicie ksiądz czyta list królewski, który przywiózł Wołodyjowski. Król ogłasza, że dawne winy Kmicica mają „zniknąć z pamięci ludzkiej”, i wylicza jego zasługi. Oleńka pada mu do kolan: „Jędruś! ran twoich niegodnam całować!”. Kmicic dostaje starostwo upickie i osiada w Wodoktach.

Najważniejsze motywy i problematyka

• Przemiana bohatera. Kmicic zaczyna jako zawadiaka, który pali wieś i porywa narzeczoną. Potem przez błąd i ślepą wierność staje się sługą zdrajcy. Odkupuje winy czynami: obroną Jasnej Góry, ratowaniem króla i walką z Bogusławem. Sienkiewicz zamyka tę drogę zdaniem, że był to „człowiek zupełnie poprawiony” (tom III, rozdz. XXVIII). To najczęściej przywoływany w wypracowaniach przykład bohatera, który się zmienia.
• Zdrada i wierność. Radziwiłłowie stawiają interes rodu ponad państwem. Bogusław mówi wprost o Rzeczypospolitej jak o „postaw czerwonego sukna” do podziału (tom I, rozdz. XXV). Przeciwwagą są Lauda, Wołodyjowski, Zagłoba i ksiądz Kordecki, którzy zostają przy królu.
• Honor i przysięga. Kmicic przysięga Radziwiłłowi na krucyfiks (tom I, rozdz. XIII) i długo czuje się tą przysięgą związany. Powieść pokazuje, że przysięga dana zdrajcy przeciw ojczyźnie nie może wiązać sumienia.
• Wiara i Jasna Góra. Obrona klasztoru budzi opór w całym kraju, a śluby lwowskie czynią Matkę Bożą „Królową” państwa (tom II, rozdz. XXX). Wiara jest tu siłą, która jednoczy ludzi.
• Miłość i szacunek. Oleńka kocha Kmicica, ale nie chce poślubić człowieka bez honoru. Przebacza mu dopiero wtedy, gdy poznaje jego czyny.
• Humor. Zagłoba, chełpliwy i sprytny, rozładowuje napięcie. To on podstępem ratuje towarzyszy i on wznosi na końcu toast na cześć przyszłych pokoleń.

Znaczenie tytułu

„Potop” to nazwa, którą przyjęto dla najazdu szwedzkiego z lat 1655–1660. Szwedzi zalewają kraj jak woda, a wielu panów przechodzi na ich stronę. Już we wstępie narrator pisze, że „Fala zalewała kraj coraz dalej”. Powieść pokazuje, jak z tej powodzi Rzeczpospolita się podnosi. Zagłoba mówi na końcu, że nie ma takich czasów, „z których by się viribus unitis przy boskich auxiliach podnieść nie można” (tom III, rozdz. XXX). Sienkiewicz pisał po upadku powstania styczniowego, gdy Polski nie było na mapie, i chciał dodać czytelnikom otuchy. To pisanie „ku pokrzepieniu serc”.

Bohaterowie

Test i inne lektury

Najczęstsze pytania