Strona główna › Lektury szkolne › Liceum i technikum › Transakcja wojny chocimskiej
Epos historyczny · liceum i technikum · lektura uzupełniająca (fragmenty z części I)
Potocki opowiada wierszem o wojnie z Turcją w latach 1620–1621. W szkole czyta się część pierwszą. Poeta prosi Boga o pomoc, żali się na prywatę i niezgodę, wspomina wiek złoty i ostrzega przed zbytkiem. Potem pokazuje, skąd wzięła się wojna: najazdy Tatarów, wyprawy Kozaków, młodego i pysznego sułtana Osmana oraz klęskę pod Cecorą, gdzie zginął hetman Stanisław Żółkiewski. Poniżej masz streszczenie, problematykę i test.
Cały poemat opisuje wojnę polsko-turecką. W 1621 roku wojsko polsko-litewskie pod wodzą Jana Karola Chodkiewicza, razem z Kozakami, obroniło się pod Chocimiem przed ogromną armią sułtana Osmana II. Część pierwsza, czytana w szkole, jest wstępem do tej historii. Poeta zaczyna od modlitwy do Boga, który strąca pysznych władców. Potem gorzko ocenia swoje czasy: wszędzie niezgoda i prywata, nikt nic nie robi bez korzyści. Wspomina wiek złoty, gdy nie było „moje” i „twoje”, a ludzie walczyli tylko z dzikimi zwierzętami. Ostrzega Polaków, że zbytek i rozkosz osłabiają męstwo. Następnie opowiada, jak Turcja stała się potęgą, jak Tatarzy pustoszyli Polskę, a Kozacy palili tureckie porty. Młody sułtan Osman, otoczony pochlebcami, chce wojny. Hetman Stanisław Żółkiewski rusza do Mołdawii i przegrywa pod Cecorą. Podczas odwrotu ginie, a jego głowa trafia na tyczkę w Konstantynopolu.
Krótkie streszczenia wszystkich opracowanych lektur zebraliśmy na jednej stronie: streszczenia lektur.
Poeta zapowiada krwawe dzieje wojny, które „Potomnym wiekom Muza na papier wyleje”. Najpierw jednak prosi o pomoc Boga, który strąca pysznych tyranów: Heroda, Nabuchodonozora, Holofernesa. To Bóg daje zwycięstwo słabszym.
Świat jest pełen niezgody i chciwości: „Wyrzekł się świat szczerości”, a „Bo teraz każdy wodę na swe koło toczy”. Nikt nie pomoże bliźniemu, jeśli nie ma w tym zysku.
Kiedyś, „Póki moje a twoje nie strzygło tak drobno” ziemi, ziemia sama rodziła plony, a ludzie żyli jak bracia i walczyli tylko z drapieżnymi zwierzętami. Dziś człowiek, choć słabszy od zwierząt, jest okrutniejszy dla własnego plemienia niż lwy i smoki.
Turcy idą razem pod jednym wodzem, a chrześcijanie walczą osobno: „Tysiąc głów chrześcijanie, jeden ogon mają”. Poeta przypomina, że „Nigdyć męstwo w rozkoszy a cnota we złocie” nie przetrwa. Przykłady: Samson, Achilles, Herkules, Aleksander i Hannibal stracili siłę przez rozkosze.
Turcja zagarnęła trzy części świata i Konstantynopol. Polacy długo zachowywali z nią pokój. Poeta przytacza też dawną opowieść o rycerzu Florianie Szarym, którego bardziej bolał zły sąsiad niż śmiertelna rana: „Zgoła ze złym sąsiadem nigdy bez kłopota!”. Tatarzy co roku najeżdżają kraj i porywają ludzi: „Ta przeklęta szarańcza tak się w Polskę wpasła”. Kozacy zaś palą tureckie porty nad Morzem Czarnym. Pokój trwa więc tylko na papierze.
Stefan Potocki wyrusza do Mołdawii, by osadzić tam krewnego, i przegrywa z Turkami. Wielu senatorów mówi, „Że się tej wojny podjął swej kwoli prywacie”. Hetman Żółkiewski zawiera pod Buszą układ i oddaje Mołdawię Turkom. Na tron wstępuje młody Osman. Pochlebcy podsycają jego pychę i obiecują mu podbój świata, a posła polskiego sułtan nawet nie przyjmuje.
Hospodar Gracjan wybija Turków w Jassach i prosi Polaków o pomoc. Żółkiewski idzie z małym wojskiem i pod Cecorą staje przeciw ogromnej armii turecko-tatarskiej. Część żołnierzy w panice ucieka. Wojsko wycofuje się taborem przez osiem dni. Tuż przed Dniestrem czeladź obozowa wywołuje popłoch, tabor się rozpada i Turcy rozbijają Polaków. Żółkiewski nie chce uciekać: „Wolał przeto bijąc się paść w marsowym polu!”. Koniecpolski i wielu rycerzy trafia do niewoli.
| Postać | Kim jest | Co warto zapamiętać |
|---|---|---|
| Stanisław Żółkiewski | hetman wielki koronny | ginie po klęsce pod Cecorą, wybiera śmierć zamiast ucieczki |
| Osman II | młody sułtan turecki | pyszny, słucha pochlebców, chce podbić Polskę |
| Skinderbasza | pasza turecki | namawia sułtana do wojny, dowodzi pod Cecorą |
| Gracjan | hospodar mołdawski | buntuje się przeciw Turkom i prosi Polaków o pomoc |
| Samuel Korecki | książę, rycerz | odmawia oddania broni Tatarom, ginie w niewoli |
| Stanisław Koniecpolski | hetman polny | trafia do tureckiej niewoli |
Wszystko na tej stronie zostaje darmowe. Gotowe kartkówki i sprawdziany z polskiego PDF z kluczami: grupa A za darmo, pozostałe grupy w sklepie.
Sprawdzian PDF · sklep
Sprawdzian z języka polskiego dla uczniów klasy I liceum i technikum: Makbet, Skąpiec, poezja baroku, pojęcia epoki.
2,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →
Pakiet PDF · sklep
20 pakietów sprawdzianów i kartkówek z języka polskiego (liceum, klasa 1): antyk, Biblia, średniowiecze, renesans, barok…
34,90 zł
Zobacz w sklepie →
Sprawdzian PDF · sklep
Sprawdzian z języka polskiego dla maturzystów (liceum i technikum): zakres podstawowy: bohaterowie, autorzy, miejsca akcji…
2,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →O przyczynach wojny z Turcją: o niezgodzie i prywacie Polaków, najazdach Tatarów, wyprawach Kozaków, pysze sułtana Osmana i o klęsce pod Cecorą w 1620 roku, gdzie zginął hetman Żółkiewski.
Podczas odwrotu spod Cecory, gdy tabor się rozpadł. Nie chciał uciekać ani wracać do króla po przegranej, więc zginął w walce. Jego głowę wystawiono w Konstantynopolu.
Głównie z łacińskiego pamiętnika Jakuba Sobieskiego, uczestnika wojny, wydanego w 1646 roku. Mowy i modlitwy bohaterów często dopisywał sam.
Dawne czasy bez własności i chciwości, gdy ziemia sama rodziła plony, a ludzie żyli jak bracia. Poeta przeciwstawia je swoim czasom pełnym niezgody.
Nie. Część I kończy się klęską pod Cecorą. Obrona Chocimia w 1621 roku zaczyna się w kolejnych częściach poematu.
Źródła i metoda. Tekst: wydanie Wolnych Lektur (dziesięć części); część I przeczytana w całości, cytaty sprawdzone w tekście. Rok powstania i główne źródło poematu według wstępu do tego wydania. Daty bitew według historii wojny polsko-tureckiej 1620–1621. Status według Dz.U. 2024 poz. 1019. Zasady redakcyjne · Zgłoś błąd
Stan prawny na 2026-10-11.
Mateusz Będkowski
nauczyciel matematyki i pedagog
Uczę matematyki od 13 lat, w tym 7 lat w szkole. Magister pedagogiki ze specjalnością terapia pedagogiczna, po studiach podyplomowych z matematyki. Wszystkie materiały na tej stronie przygotowuję sam. Poznaj moje podejście →
Ostatnia aktualizacja: 2026-10-11