Strona główna › Lektury szkolne › Liceum i technikum › O poprawie Rzeczypospolitej
Traktat polityczny · liceum i technikum · lektura uzupełniająca (fragmenty)
Modrzewski pisze, jak naprawić Polskę XVI wieku. Państwo porównuje do ciała, w którym każdy członek służy całości. Domaga się, by król był wybierany i otoczony mądrymi doradcami, a przede wszystkim, by prawo było jednakowe dla szlachty i chłopów. Najostrzej krytykuje to, że szlachcic za zabicie chłopa płaci tylko grzywnę. Pisze też o wojnie, która ma być ostatecznością, i o szkołach, które są najlepszą inwestycją państwa. Poniżej masz streszczenie najczęściej czytanych fragmentów, problematykę i test.
Modrzewski nie opowiada historii, tylko wykłada program naprawy państwa. W księdze o obyczajach tłumaczy, że Rzeczpospolita jest wspólnotą ludzi, jak jedno ciało, w którym każdy członek pracuje dla całości. Państwo trwa dzięki dobrym obyczajom, surowym i sprawiedliwym sądom oraz umiejętności obrony. Autor opisuje cnoty dobrego króla, ostrzega przed pochlebcami i podkreśla, że w Polsce króla się wybiera. W księdze o prawach domaga się, by wszystkich obowiązywało jedno prawo i jedna kara za to samo przestępstwo. Najmocniej atakuje przepis, według którego szlachcic za zabicie chłopa płacił tylko dziesięć grzywien, a chłop za zabicie szlachcica tracił życie. W księdze o wojnie uczy, że wojna ma być ostatecznością, a w księdze o szkole chwali szkoły jako największy pożytek dla państwa i Kościoła.
Krótkie streszczenia wszystkich opracowanych lektur zebraliśmy na jednej stronie: streszczenia lektur.
To wspólnota ludzi zebranych z domów, wsi i miast dla dobrego życia. Modrzewski pisze, że „rzeczpospolita jest jakoby jedno zupełne zwierzęcia któregokolwiek ciało, którego żaden członek sam sobie nie służy”. Kto chciałby żyć zupełnie sam, byłby albo zwierzęciem, albo bogiem.
Rzeczpospolita trwa dzięki trzem rzeczom: „uczciwych obyczajów albo zwyczajów, srogości sądu, a biegłości w rzeczach wojennych”. Ważne jest też wychowanie dzieci. Autor przypomina, jak w Atenach ukarano chłopca, który „przepiórkom oczy wyłupował”, bo okrucieństwo w dziecku zapowiada złego dorosłego.
Władza królewska jest wielka, ale król musi mieć cnoty: roztropność, umiar, sprawiedliwość i hojność. Modrzewski podkreśla, że „u Polaków nie dosyć jest urodzić się synem królewskim; trzeba, aby był obran”. Ostrzega, że wszyscy ludzie, a władcy najbardziej, lubią pochlebców. Król ma rządzić razem z senatem i posłami.
Prawa są potrzebne, bo ludzie bywają źli: „ustaw nie piszą ludziom dobrym”. Skoro jednak państwo ma jedno prawo, to za to samo przestępstwo trzeba karać tak samo. Autor pisze: „U nas pospolity człowiek niewolstwem nad miarę jest uciężon, a szlachta zasię nazbyt z wielkiej wolności buja”.
Według ówczesnego prawa szlachcic, który zabił chłopa, płacił grzywnę, a chłop za zabicie szlachcica szedł na śmierć. Modrzewski uważa, że taką różnicę „okrucieństwo jakieś wymyśliło, nie mądry zakonodawca”. Każe przyrodzeniu przemówić do szlachty: majątek chłop może mieć od pana, ale życie ma tylko od Boga.
Trzeba żyć w pokoju z sąsiadami, a spory rozstrzygać sądem lub rozjemcami. Zanim chwyci się za broń, trzeba spróbować wszystkiego innego: „Mądremu pierwej wszego przystoi skosztować, Niźli się mieć do broni a hufy szykować”. Nie wolno wszczynać wojny dla sławy ani dla poszerzenia państwa. Wojna jest słuszna, gdy broni przed krzywdą. Państwo ma być jednak zawsze gotowe do obrony.
Każdy naród dba o wychowanie młodych. Państwo i biskupi powinni utrzymywać szkoły, płacić nauczycielom i wspierać ubogich uczniów, zamiast wydawać pieniądze na zbytki. Żaden pożytek nie jest większy niż ten, który płynie ze szkół. Nauczyciele mają być dobrze wybrani, a do nauki trzeba posyłać zdolnych.
| Dziedzina | Co krytykuje Modrzewski | Co proponuje |
|---|---|---|
| władza | pochlebców na dworze, króla bez wiedzy | króla obieranego, z cnotami i radą senatu |
| prawo | różne kary dla szlachty i chłopów | jedno prawo i jednakowe kary dla wszystkich |
| zabójstwo | grzywnę za zabicie chłopa | karę śmierci za zabójstwo bez względu na stan |
| wojna | wojny dla sławy i łupów | pokój, rozjemców, wojnę tylko obronną |
| szkoła | zaniedbane szkoły, wydatki na zbytki | szkoły utrzymywane przez państwo i Kościół |
Wszystko na tej stronie zostaje darmowe. Gotowe kartkówki i sprawdziany z polskiego PDF z kluczami: grupa A za darmo, pozostałe grupy w sklepie.
Sprawdzian PDF · sklep
Sprawdzian z języka polskiego dla uczniów klasy I liceum i technikum: Kochanowski: pieśni i treny, humanizm, antropocentryzm.
2,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →
Pakiet PDF · sklep
20 pakietów sprawdzianów i kartkówek z języka polskiego (liceum, klasa 1): antyk, Biblia, średniowiecze, renesans, barok…
34,90 zł
Zobacz w sklepie →
Sprawdzian PDF · sklep
Sprawdzian z języka polskiego dla maturzystów (liceum i technikum): zakres podstawowy: bohaterowie, autorzy, miejsca akcji…
2,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →Do ciała, w którym żaden członek nie służy sam sobie, tylko wszystkie pracują dla całości. Gdy ciało choruje, cierpią też członki.
Krytykuje prawo, według którego szlachcic za zabicie chłopa płacił dziesięć grzywien, a chłop za zabicie szlachcica był karany śmiercią. Domaga się jednakowej kary dla wszystkich.
Wybrany, mądry, umiarkowany, sprawiedliwy i hojny. Nie słucha pochlebców i rządzi z radą senatorów.
Tylko gdy nie da się sporu rozwiązać inaczej i gdy trzeba bronić się przed krzywdą. Wojny dla sławy i dla zdobycia ziem autor potępia.
Po łacinie. Pierwsze wydanie ukazało się w Krakowie w 1551 roku, a w szkole czyta się staropolski przekład Cypriana Bazylika.
Źródła i metoda. Tekst: wydanie Wolnych Lektur, staropolski przekład Cypriana Bazylika (księgi o obyczajach, prawach, wojnie i szkole); omówione fragmenty przeczytane w całości, cytaty sprawdzone w tekście. Daty wydań łacińskich według biografii autora. Status według Dz.U. 2024 poz. 1019. Zasady redakcyjne · Zgłoś błąd
Stan prawny na 2026-10-11.
Mateusz Będkowski
nauczyciel matematyki i pedagog
Uczę matematyki od 13 lat, w tym 7 lat w szkole. Magister pedagogiki ze specjalnością terapia pedagogiczna, po studiach podyplomowych z matematyki. Wszystkie materiały na tej stronie przygotowuję sam. Poznaj moje podejście →
Ostatnia aktualizacja: 2026-10-11