Renesans – najważniejsze informacje na maturę

Renesans – ramy czasowe w Europie i w Polsce

W Europie: XIV–XVI w. (we Włoszech od XIV w.).
W Polsce: ok. 1500 – koniec XVI w. („złoty wiek”).

Daty graniczne epok są umowne — na egzaminie wystarczy znać wydarzenia, które je otwierają i zamykają.

Najważniejsze daty

• XIV w. początek odrodzenia we Włoszech (Petrarka)
• 1543 Mikołaj Kopernik „O obrotach sfer niebieskich”
• 1578 „Odprawa posłów greckich” Kochanowskiego
• 1580 „Treny” Jana Kochanowskiego
• ok. 1606 „Makbet” Williama Szekspira

Renesans w Europie i w Polsce – tło historyczne

Nazwa renesans oznacza odrodzenie — chodzi o powrót do kultury antycznej. Epoka zaczyna się we Włoszech w XIV wieku, a w Polsce rozkwita w XVI wieku, nazywanym złotym wiekiem. To czas odkryć geograficznych, wynalezienia druku i reformacji, która podzieliła chrześcijan Europy.

W Polsce panują ostatni Jagiellonowie, kraj jest silny i tolerancyjny religijnie. Literatura zaczyna pisać po polsku: Mikołaj Rej przekonuje, „iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają”, a Jan Kochanowski tworzy polski język poetycki.

Cechy epoki – światopogląd i filozofia

Centralną postawą jest humanizm, streszczany zdaniem Terencjusza: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”. W centrum świata stoi teraz człowiek — to antropocentryzm. Ważne są rozum, piękno, harmonia i ciekawość świata.

Twórcy chętnie sięgają po filozofie antyczne: stoicyzm i epikureizm. Kochanowski w „Pieśniach” zachęca do umiaru i spokoju, a w „Trenach” po śmierci córki Urszuli przeżywa kryzys tych przekonań i szuka nowego oparcia.

Renesans – pojęcia, które trzeba znać

Najważniejsi twórcy i dzieła

Renesans – lektury obowiązkowe i pytania jawne

Na liście CKE (matura ustna 2026–2028) z tej epoki pochodzą pytania 13–15. Każda lektura ma osobną stronę z omówieniem pytań.

William Szekspir, Makbet

13. Moralna odpowiedzialność za czyny.
14. Czy człowiek decyduje o własnym losie?
15. Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy?

Streszczenie, bohaterowie i problematyka: Makbet – omówienie lektury.

Renesans – notatka w pigułce

• Ramy czasowe: w Europie XIV–XVI w. (we Włoszech od XIV w.), w Polsce ok. 1500 – koniec XVI w. („złoty wiek”).
• Najważniejsze pojęcia: humanizm, antropocentryzm, odrodzenie (renesans), horacjanizm, carpe diem.
• Twórcy: Jan Kochanowski („Treny”, „Pieśni”, „Fraszki”, „Odprawa posłów greckich”), Mikołaj Rej („Krótka rozprawa…”), William Szekspir („Makbet”, „Romeo i Julia”, „Hamlet”), Mikołaj Kopernik („O obrotach sfer niebieskich”).
• Lektury na maturę: William Szekspir, „Makbet” — pytania jawne 13–15.
• Motywy: władza i ambicja (Makbet), wina i odpowiedzialność (Makbet, Lady Makbet), los i przepowiednia (czarownice), żałoba i kryzys wiary (Treny).
• Uważaj: Szekspir to renesans angielski — „Makbet” nie jest dramatem średniowiecznym, choć akcja dzieje się w średniowiecznej Szkocji.

Motywy i problemy epoki

• władza i ambicja (Makbet)
• wina i odpowiedzialność (Makbet, Lady Makbet)
• los i przepowiednia (czarownice)
• żałoba i kryzys wiary (Treny)
• umiar i harmonia (Pieśni)

Renesans na maturze – jak wykorzystać epokę

„Makbet” to w pytaniach jawnych władza, odpowiedzialność i los (pytania 13–15). Makbet dobrze łączy się z Raskolnikowem (zbrodnia i sumienie) i z Kreonem (władza, która niszczy). Kochanowski i „Treny” to niezawodny kontekst do pytań o cierpienie, śmierć i przemianę światopoglądu.