Trzy wiedźmy mówią ci, że będziesz królem. Czy właśnie dostałeś rozkaz zabicia człowieka?
Nie. A jednak tak łatwo potem powiedzieć: „to przepowiednia”, „to żona mnie namówiła”, „nie miałem wyjścia”. Makbet ma kilka takich wymówek. Dramat sprawdza, czy którakolwiek naprawdę zdejmie z niego odpowiedzialność.
Pytanie trzynaste z listy CKE brzmi: „Moralna odpowiedzialność za czyny”. Omawiamy je na podstawie „Makbeta” i wybranego kontekstu. Teza jest prosta: człowiek odpowiada nie tylko za pierwszy czyn, ale też za decyzje, którymi próbuje go ukryć i utrzymać korzyść ze zbrodni.
Na początku Makbet jest cenionym wodzem. Wiedźmy zapowiadają mu tron, ale nie podają sposobu zdobycia władzy. Lady Makbet naciska i podważa jego odwagę. Mimo to decyzja o zabiciu Dunkana należy do niego.
W monologu przed zabójstwem Makbet sam wylicza powody, by się zatrzymać. Jest krewnym Dunkana, jego poddanym i gospodarzem. Gość powinien być bezpieczny pod jego dachem. Duncan jest przy tym dobrym królem. Makbet rozpoznaje więc moralną granicę przed jej przekroczeniem. To ważne: nie działa w niewiedzy.
Po zabójstwie nie przychodzi spokój. Makbet słyszy, że nie będzie już spał. Patrzy na krew na rękach i wyobraża sobie, że nawet ocean jej nie zmyje. Lady Makbet mówi wtedy, że wystarczy trochę wody.
No jasne. Kilka kropel i po sprawie. Tylko że dramat szybko odbiera temu zdaniu wygodę. Fizyczny ślad można usunąć, ale nie pamięć i nie skutki.
Po objęciu tronu Makbet nie kończy na jednej zbrodni. Obawia się Banka i przepowiedni dotyczącej jego potomków, więc zleca zabójstwo przyjaciela i jego syna. Banko ginie, Fleance ucieka. Na uczcie Makbet widzi widmo Banka. Niezależnie od tego, czy czytamy je jako nadprzyrodzone zjawisko czy obraz winy, nie pozwala mu spokojnie zasiąść przy stole.
Później Makbet kieruje przemoc przeciw rodzinie Makdufa. Cierpią ludzie, którzy nie stanowili dla niego realnego zagrożenia w walce. Odpowiedzialność ma więc wymiar osobisty i publiczny: niszczy życie konkretnych osób i całą Szkocję. Król, który miał chronić, staje się tyranem.
Lady Makbet także nie zostaje poza rachunkiem. Pomogła przygotować zbrodnię i przełamać opór męża. Jej późniejsze chodzenie przez sen i uporczywe wyobrażenie plamy na dłoniach pokazują, że pewności nie da się utrzymać samym zaprzeczeniem.
Dla porównania Raskolnikow ze „Zbrodni i kary” także próbuje usprawiedliwić morderstwo teorią o ludziach wyjątkowych. Zabija lichwiarkę, a potem również jej siostrę Lizawietę, która niespodziewanie wchodzi do mieszkania. Jego plan rozpada się w zetknięciu z cudzym cierpieniem i własnym sumieniem. Pod wpływem Soni przyznaje się do winy i przyjmuje karę. To nie unieważnia zbrodni. Pełniejsza przemiana moralna dopiero zaczyna dojrzewać na zesłaniu.
Makbet wybiera kolejne zabójstwa, by ocalić władzę. Raskolnikow w końcu przestaje ukrywać czyn. Obaj pokazują, że wyjaśnienie pokusy nie jest usprawiedliwieniem. Odpowiedzialność zaczyna się od nazwania własnej decyzji.
Na maturze przejdź przez cztery etapy: Makbet wie, że zabójstwo Dunkana jest złem; dokonuje go; próbuje utrzymać tron następnymi zbrodniami; ponosi skutki w sobie i w państwie. Wprowadź Lady Makbet jako współodpowiedzialną, ale nie jako osobę, która zastąpiła jego wolę. Kontekst Raskolnikowa wykorzystaj do porównania różnych odpowiedzi na własną winę.
Przepowiednia może kusić. Rękę do zbrodni podnosi człowiek.
Najpierw odpowiedz sam(a), potem kliknij „psst… sprawdź”.
Czy przepowiednia wiedźm albo nacisk Lady Makbet nakazują Makbetowi zabicie Dunkana?
Wiedźmy zapowiadają tron, nie sposób jego zdobycia. Lady Makbet naciska na męża, ale to on ostatecznie decyduje się na czyn. Wpływ innych osób pomaga wyjaśnić pokusę; nie usuwa jego odpowiedzialności.
Jakie trzy powinności wobec Dunkana wymienia Makbet i dlaczego są ważne?
Jest krewnym Dunkana, jego poddanym i gospodarzem. Ma zatem wiele powodów, by chronić króla. Wie także, że Duncan dobrze sprawuje władzę. Rozpoznaje moralną granicę przed jej przekroczeniem.
Co pokazują lęk Makbeta przed bezsennością i jego wyobrażenie krwi, której nie zmyje ocean?
Zbrodnia nie kończy się w chwili zabójstwa. Makbet traci spokój, a obrazy snu i krwi wyrażają jego winę oraz strach. Lady Makbet twierdzi początkowo, że wystarczy woda, lecz później sama obsesyjnie widzi plamę na dłoniach.
Co robi Makbet po zdobyciu tronu? Jakie są skutki dla Banka, Fleance'a i rodziny Makdufa?
Z obawy o utrzymanie władzy zleca zabicie Banka i jego syna. Banko ginie, Fleance ucieka. Później każe zaatakować rodzinę Makdufa. Odpowiada za kolejne decyzje i krzywdę niewinnych ludzi, a jako tyran wyniszcza kraj.
Dlaczego nie wolno jej ani pomijać, ani obarczać całą winą zamiast Makbeta?
Namawia męża i uczestniczy w przygotowaniu zabójstwa, więc jest współodpowiedzialna. Makbet ma jednak własną świadomość i podejmuje własną decyzję. Jej późniejsze chodzenie przez sen pokazuje, że próba stłumienia winy zawodzi.
Co łączy Makbeta z bohaterem Zbrodni i kary, a w czym różni się ich reakcja na winę?
Obaj próbują znaleźć usprawiedliwienie dla zabójstwa. Raskolnikow odwołuje się do teorii o ludziach wyjątkowych; Makbet do przepowiedni, ambicji i nacisku żony. Makbet wybiera kolejne zbrodnie, a Raskolnikow pod wpływem Soni przyznaje się i zostaje ukarany. Jego moralna przemiana dojrzewa dopiero później.
Plan: teza → przepowiednia i pokusa → monolog przed zabójstwem → krew i sen → następne zbrodnie → Lady Makbet → Raskolnikow → wniosek.
Źródła: oficjalna lista CKE 2026–2028, tekst Makbeta, ZPE: Zbrodnia i kara. To jedna możliwa teza i jeden z trafnych kontekstów.