Barok – najważniejsze informacje na maturę

Barok – ramy czasowe w Europie i w Polsce

W Europie: koniec XVI – połowa XVIII w.
W Polsce: ok. 1600 – lata 30.–60. XVIII w.

Daty graniczne epok są umowne — na egzaminie wystarczy znać wydarzenia, które je otwierają i zamykają.

Najważniejsze daty

• 1601 pośmiertne wydanie „Rytmów abo wierszy polskich” Mikołaja Sępa Szarzyńskiego
• 1668 „Skąpiec” Moliera
• XVII w. Jan Andrzej Morsztyn — poezja dworska (marinizm)
• ok. 1690 „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska
• XVII w. wojny ze Szwecją, Rosją i Turcją — „potop” szwedzki

Barok w Europie i w Polsce – tło historyczne

Po renesansowej harmonii przychodzi czas wojen religijnych, zarazy i niepewności. Kościół katolicki odpowiada na reformację kontrreformacją, a sztuka ma poruszać, zaskakiwać i budzić emocje — stąd przepych kościołów barokowych i dramatyczne obrazy pełne światła i cienia.

W Polsce XVII wiek to czas wojen (potop szwedzki, wojny z Turcją) i umacniania się szlachty. Rozwija się sarmatyzm — ideologia szlachty, która uważała się za potomków starożytnych Sarmatów i była dumna ze swojej wolności, pobożności i obyczajów.

Cechy epoki – światopogląd i filozofia

Barok to świadomość kruchości życia: vanitas — marność nad marnościami. Człowiek jest rozdarty między ciałem a duszą, światem a Bogiem. Poezja metafizyczna (Sęp Szarzyński) pyta o sens życia i o walkę człowieka ze słabością.

W sztuce liczą się kontrast, paradoks i zaskakująca puenta — konceptyzm. Poezja dworska (Morsztyn) bawi się słowem i ozdobnością — to marinizm. Komedia klasycystyczna, jak „Skąpiec” Moliera, wyśmiewa ludzkie wady.

Barok – pojęcia, które trzeba znać

Najważniejsi twórcy i dzieła

Barok – lektury obowiązkowe i pytania jawne

Na liście CKE (matura ustna 2026–2028) z tej epoki pochodzą pytania 16–17. Każda lektura ma osobną stronę z omówieniem pytań.

Molier, Skąpiec

16. Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym?
17. Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi.

Barok – notatka w pigułce

• Ramy czasowe: w Europie koniec XVI – połowa XVIII w, w Polsce ok. 1600 – lata 30.–60. XVIII w.
• Najważniejsze pojęcia: vanitas, konceptyzm, marinizm, sarmatyzm, kontrreformacja.
• Twórcy: Mikołaj Sęp Szarzyński (sonety metafizyczne), Jan Andrzej Morsztyn (wiersze miłosne), Jan Chryzostom Pasek („Pamiętniki”), Molier („Skąpiec”).
• Lektury na maturę: Molier, „Skąpiec” — pytania jawne 16–17.
• Motywy: przemijanie (vanitas), człowiek wobec Boga i świata, chciwość i skąpstwo (Harpagon), rodzina zniszczona przez obsesję pieniędzy.
• Uważaj: Molier nie był Polakiem ani barokowym poetą — to francuski komediopisarz epoki klasycyzmu (XVII w.).

Motywy i problemy epoki

• przemijanie (vanitas)
• człowiek wobec Boga i świata
• chciwość i skąpstwo (Harpagon)
• rodzina zniszczona przez obsesję pieniędzy
• sarmacki obyczaj i duma

Barok na maturze – jak wykorzystać epokę

„Skąpiec” Moliera to pytania jawne 16–17: majątek i rodzina. Harpagon dobrze łączy się z Wokulskim i Izabelą Łęcką („Lalka” — pieniądz w relacjach), a motyw vanitas — z Księgą Koheleta i z „Dżumą”.