Strona główna › Lektury szkolne › Liceum i technikum › Pamiątki Soplicy
Gawęda szlachecka · liceum i technikum · lektura uzupełniająca (fragmenty)
Stary szlachcic Seweryn Soplica wspomina czasy swojej młodości, drugą połowę XVIII wieku: konfederację barską, dwór księcia Karola Radziwiłła zwanego „Panie Kochanku”, sejmiki, trybunały i szlacheckie zabawy. Opowiada barwnie, z humorem i wzruszeniem, jak gawędziarz przy kominku. Chwali dawną Polskę, a przy okazji, często nieświadomie, pokazuje też jej wady. Poniżej masz streszczenia najczęściej omawianych gawęd, bohaterów, cechy gatunku i test.
„Pamiątki Soplicy” to zbiór gawęd, czyli opowieści starego szlachcica Seweryna Soplicy o czasach jego młodości. Wydawca we wstępie uważa je „prawie jako rapsody wielkiej epopei”, której bohaterem jest „DAWNA, STAROŚWIECKA, KONTUSZOWA POLSKA”. Soplica wspomina konfederację barską, w której walczył, dwór księcia Karola Radziwiłła „Panie Kochanku” w Nieświeżu, życie sądowe w Nowogródku i szlacheckie zabawy. W gawędzie „Kazanie konfederackie” ksiądz Marek wytyka konfederatom kłótnie i lenistwo. W gawędzie „Pan Wołodkowicz” poznajemy brawurowego przyjaciela księcia, którego wrogowie podstępem schwytali i rozstrzelali. „Pan Rewieński” to obraz zapustów w szlacheckim dworze, z wizytą księcia, ucztą i zaręczynami. „Sawa” opowiada o Kozaku, który w konfederacji barskiej został marszałkiem i zginął w niewoli. Narrator kocha dawne obyczaje, wiarę i równość szlachty. Czytelnik widzi jednak także pijaństwo, samowolę i warcholstwo.
Krótkie streszczenia wszystkich opracowanych lektur zebraliśmy na jednej stronie: streszczenia lektur.
Jest 4 listopada 1769 roku, imieniny księcia Karola Radziwiłła. Konfederaci dziękują w kościele w Kalwarii za zwycięstwo Pułaskiego pod Lanckoroną. Ksiądz Marek, karmelita, zamiast chwalić, gani konfederatów za ciągłe kłótnie: „Piękna to miłość ziemię kochać, a z ziemianami się wadzić”. Wytyka marszałkowi lubelskiemu, że dla zabawy podjudzał dwóch szlachciców do pojedynku przy obiedzie. Potem wraca na ambonę i opowiada o widzeniu anioła Polski. Każdy z wielkich panów odmówił mu zajęcia się rządem w Warszawie z błahego powodu: Radziwiłł z obawy o swoje niedźwiedzie. Na koniec ksiądz wzywa: „Myślcie w Bogu o ojczyźnie, ale tak czyńcie, jakby ona jedynie od was zależała”. Panowie się nie obrażają i piją jego zdrowie.
Soplica broni księcia Karola Radziwiłła przed opiniami cudzoziemców. Opowiada, jak w dzieciństwie książę uczył się liter, strzelając do nich kulami. Jego przyjaciel Ignacy Wołodkowicz był siłaczem i zawadiaką: zabił niedźwiedzia złamanym oszczepem i kordelasem. Gdy sąd kapturowy wezwał go na rozprawę, zapowiedział, że stanie „z patronem swoim”, czyli z nahajem. Na ratuszu własnoręcznie wychłostał pisarza sądu. Wrogowie zwabili go podstępem do Nowogródka. Bronił się szablą w ogrodzie i w lochu, aż przywalono go pierzynami. Trybunał w niespełna godzinę skazał go na śmierć i rozstrzelał. Po latach do księcia przychodzi oficer, który prowadził Wołodkowicza na egzekucję. Książę powtarza „Wołodkowicza rozstrzelali!”, każe przyszpilić papierowe serce jeleniowi na kobiercu i strzelić do niego zamiast do oficera.
Seweryn z żoną Magdusią jadą na zapusty do sędziego Ignacego Rewieńskiego w Omniewiczach. Soplica opisuje szlachecką gościnność: wódkę z jednego kieliszka, grę w maryjasza, toasty i tańce. Niespodziewanie przyjeżdża książę Radziwiłł. Szlachta wyjeżdża mu konno na spotkanie, a on sam przesiada się z sań na konia. Książę żartem obraża kasztelana Jeleńskiego, a potem go przeprasza. Pije, aż wszyscy goście padają, a sam zostaje przytomny. Następnego dnia jest swatem na zaręczynach siostrzenicy sędziego, a w nocy kończącej zapusty wszyscy śpiewają „Gorzkie żale” i idą na mszę popielcową.
Soplica opowiada, że szlachectwo zdobywało się zasługą. Dowodem jest Sawa, prosty Kozak, który w konfederacji barskiej rozbił Moskali pod Zakroczymiem. Szlachta obwołała go marszałkiem, choć się wzbraniał: „Ja, prosty Kozak, jakże wam szlachcie mam marszałkować?”. Kozacy wierzyli, że jest „charakternikiem” i zamawia kule. Pod Mszczonowem Sawa zostaje ciężko ranny, a mimo to prowadzi atak, wisząc w kołysce między dwoma końmi. Soplica i dwaj Kozacy ukrywają go w leśnej chałupie. Rosyjski oddział wykrywa kryjówkę dzięki cyrulikowi. Sawa strzela do oficera, zostaje pokłuty i umiera w niewoli. Swój szkaplerz każe oddać Kazimierzowi Pułaskiemu.
| Postać | Kim jest | Co warto zapamiętać |
|---|---|---|
| Seweryn Soplica | narrator, stary szlachcic | konfederat barski, potem palestrant w Nowogródku; kocha dawne obyczaje |
| książę Karol Radziwiłł „Panie Kochanku” | wojewoda wileński | hojny, porywczy, pobożny, kocha szlachtę; ulubieniec narratora |
| Ignacy Wołodkowicz | przyjaciel księcia | siłacz i zawadiaka, rozstrzelany po sfingowanym procesie |
| ksiądz Marek | karmelita, kaznodzieja | gani konfederatów za kłótnie, pychę i lenistwo |
| Sawa | Kozak, marszałek zakroczymski | bohater konfederacji barskiej, umiera w niewoli |
| Ignacy Rewieński | sędzia ziemski nowogródzki | wzór gościnnego i uczciwego szlachcica |
Wszystko na tej stronie zostaje darmowe. Gotowe kartkówki i sprawdziany z polskiego PDF z kluczami: grupa A za darmo, pozostałe grupy w sklepie.
Sprawdzian PDF · sklep
Sprawdzian z języka polskiego dla uczniów klasy II liceum i technikum: Oda do młodości, ballady, Sonety krymskie, Dziady cz.
2,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →
Pakiet PDF · sklep
11 pakietów sprawdzianów i kartkówek z języka polskiego (liceum, klasa 2): romantyzm, pozytywizm i kształcenie językowe.
19,90 zł
Zobacz w sklepie →
Sprawdzian PDF · sklep
Sprawdzian z języka polskiego dla maturzystów (liceum i technikum): zakres podstawowy: bohaterowie, autorzy, miejsca akcji…
2,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →To fikcyjny narrator gawęd, stary szlachcic z Litwy. W młodości walczył w konfederacji barskiej, potem był palestrantem w Nowogródku. Jego nazwisko przypomina Soplicę z „Pana Tadeusza”, co zauważa sam wydawca.
To opowieść starego szlachcica, mówiona swobodnie, jak przy kominku, z dygresjami i wtrąceniami. „Pamiątki Soplicy” są najsłynniejszym polskim przykładem tego gatunku.
Karol Stanisław Radziwiłł, wojewoda wileński, jeden z wodzów konfederacji barskiej. Przydomek wziął się od powiedzenia, którym zwracał się do ludzi. W gawędach jest porywczy i hojny, kocha szlachtę i wodzi ją za sobą.
Ksiądz Marek gani konfederatów, że deklarują miłość do ojczyzny, a kłócą się między sobą i bawią pojedynkami. Mówi, że wielcy panowie mogli ratować kraj, ale nie chcieli zrezygnować z wygody.
Chce chwalić, ale jego opowieści pokazują też wady: pijaństwo, samowolę, przemoc. Czytelnik może ocenić tamte czasy krytyczniej niż sam narrator.
Źródła i metoda. Tekst gawęd: wydanie Wolnych Lektur (zbiór podzielony na osobne gawędy); opracowane gawędy przeczytane w całości, cytaty sprawdzone w tekście. Status według Dz.U. 2024 poz. 1019. Zasady redakcyjne · Zgłoś błąd
Stan prawny na 2026-10-11.
Mateusz Będkowski
nauczyciel matematyki i pedagog
Uczę matematyki od 13 lat, w tym 7 lat w szkole. Magister pedagogiki ze specjalnością terapia pedagogiczna, po studiach podyplomowych z matematyki. Wszystkie materiały na tej stronie przygotowuję sam. Poznaj moje podejście →
Ostatnia aktualizacja: 2026-10-11