Strona główna › Lektury szkolne › Liceum i technikum › Chłopi

Autor

Władysław Stanisław Reymont (Nagroda Nobla w 1924 r. za „Chłopów”)

Gatunek

powieść obyczajowa, epopeja chłopska

Epoka

Młoda Polska (wydanie książkowe w latach 1904–1909)

Czas akcji

jeden rok, od jesieni do lata, pod koniec XIX wieku

Miejsce akcji

wieś Lipce

Budowa

cztery części nazwane jak pory roku: Jesień (12 rozdziałów), Zima (13), Wiosna (11), Lato (13)

Gdzie przeczytać

Wolne Lektury: Jesień, Zima, Wiosna i Lato

Streszczenie: o czym są „Chłopi”

Maciej Boryna, najbogatszy gospodarz w Lipcach, „już dwie żony pochował”. Jesienią żeni się z młodą i piękną Jagną, a jej matce, Dominikowej, zapisuje sześć morgów pola. Jego syn Antek uważa to za krzywdę. Ojciec wypędza go z domu razem z żoną Hanką i dziećmi. Antek i Jagna potajemnie się spotykają, a zimą Boryna przyłapuje ich i podpala bróg, w którym się schowali. W bitwie o las Boryna zostaje ciężko ranny, a Antek zabija borowego i trafia do więzienia. Wiosną Hanka sama prowadzi gospodarstwo, a półprzytomny Boryna umiera na polu. Latem Antek wraca. Wieś oskarża Jagnę o rozpustę i wywozi ją z Lipiec na wozie z gnojem.

Krótkie streszczenia wszystkich opracowanych lektur zebraliśmy na jednej stronie: streszczenia lektur.

Streszczenie szczegółowe: plan wydarzeń

1. Lipce jesienią (Jesień, rozdz. I–IV)

   Ksiądz spotyka starą Agatę, która jak co roku idzie na zimę „we świat, do ludzi”, by żyć z jałmużny (rozdz. I). U Boryny padła najlepsza krowa i trzeba ją było dorżnąć. Wdowiec myśli o nowej żonie: Jagna jest „i urodna, i gospodarna, i tyle pola” (rozdz. II).

2. Jarmark i swaty (Jesień, rozdz. V–VIII)

   Synowi, który upomina się o ziemię, Boryna mówi: „Spodoba mi się, to się i ożenię” (rozdz. V). Wysyła swatów do Dominikowej. Matka Jagny żąda, by zapisał córce sześć morgów. Boryna woła: „Najlepsze pole moje!”, ale w końcu się zgadza. Po wsi gruchnęła „wieść o Borynowych z Jagną zmówinach” (rozdz. VIII).

3. Zapis i wygnanie Antka (Jesień, rozdz. IX–X)

   U rejenta Boryna zapisuje Jagnie sześć morgów (rozdz. IX). Antek i Hanka mają o to żal. Dochodzi do kłótni, po której ojciec wyrzuca syna z domu: „teraz wynoś się! Niech moje oczy was nie widzą!” (rozdz. X).

4. Wesele i śmierć Kuby (Jesień, rozdz. XI–XII)

   Pół wsi bawi się na weselu Boryny z Jagną (rozdz. XI). W tym samym czasie parobek Kuba ma zepsutą, czerniejącą nogę. Boi się szpitala („Tam żywcem krają”), więc sam odrąbuje ją sobie siekierą. Umiera, gdy wesele trwa trzy dni (rozdz. XII; Zima, rozdz. IV).

5. Zima u Antków (Zima, rozdz. I–III)

   Antek z Hanką i dziećmi biedują w chałupie starego Bylicy, ojca Hanki. Antek idzie do pracy przy tartaku i coraz częściej myśli o Jagnie.

6. Wigilia i karczma (Zima, rozdz. IV–VIII)

   W Wigilię cała wieś przygotowuje się do świąt, a Rocho czyta u Borynów kolędę o narodzeniu Pana (rozdz. IV). Na zabawie w karczmie Antek nie spuszcza oczu z Jagny, a chłopi radzą, jak bronić lasu (rozdz. VII). W domu Boryny zapada „ciężka cichość” pełna gniewu (rozdz. VIII).

7. Pożar brogu (Zima, rozdz. IX–XII)

   Antek i Jagna wymykają się nocą i chowają w brogu. Boryna zatyka wejście słomą i podpala bróg, a gdy Antek się wydostaje, rzuca się na niego z widłami (rozdz. XI). Rano cała wieś ogląda zgliszcza (rozdz. XII).

8. Bitwa o las (Zima, rozdz. XIII)

   Dziedzic sprzedał na wyrąb las, który chłopi uważają za swój („dziedzic sprzedał nasz las”, Jesień, rozdz. X). Cała wieś idzie go bronić. Borowy uderza Borynę kolbą „przez łeb, aż krew chlusnęła”. Antek, który chwilę wcześniej celował do ojca, rzuca się na borowego i zabija go. Wielu chłopów trafia potem do więzienia.

9. Wiosna bez mężczyzn (Wiosna, rozdz. I–VI)

   Boryna „bez rozumu zgoła leży”, a Antek siedzi w więzieniu (rozdz. I). Gospodarstwem Borynów rządzi teraz Hanka. Wieś bez mężczyzn sama musi sobie radzić z wiosennymi pracami i świętami.

10. Powrót chłopów (Wiosna, rozdz. VII–X)

    „Chłopy wracają!”: aresztowani gospodarze wracają do wsi (rozdz. VII), ale Antek wciąż siedzi. Bez Boryny nikt nie ma we wsi posłuchu, a o wójcie mówią: „wójt trąba, głowy do niczego nie ma” (rozdz. X).

11. Śmierć Boryny (Wiosna, rozdz. XI)

    W czasie sianokosów półprzytomny Boryna wychodzi nocą w pole i rozsiewa garściami ziemię. Słyszy głosy: „Ostańcie! Ostańcie z nami!”, odpowiada Bogu „Panie Boże, zapłać!” i umiera na zagonie. Rano „Łapa wył długo i żałośnie”.

12. Lato: Antek wraca (Lato, rozdz. I–V)

    Po pogrzebie Hanka dalej gospodaruje. Antek wychodzi z więzienia za kaucją (rozdz. II–IV). Ksiądz uprzedza go, że za borowego „Najmniej posiedzisz ze cztery lata” (rozdz. V). Antek obawia się, że zasądzą go na Syberię.

13. Jagna i Jasio (Lato, rozdz. VI–XII)

    Na zebraniu w gminie naczelnik chce, by chłopi uchwalili szkołę, a część gospodarzy namawia, by „szkoły nie uchwalać” (rozdz. VIII). Jagna zbliża się do Jasia, syna organisty, który przyjechał ze szkół. Matka Jasia wyrzuca Jagnę z domu (rozdz. XII).

14. Wygnanie Jagny (Lato, rozdz. XIII)

    Kobiety pod wodzą organiściny i wójtowej żądają wygnania Jagny. Antek mówi tylko: „W gromadzie żyję, to i z gromadą trzymam!”. Jagnę wloką na drogę, rzucają ją „na gnój, związaną niby barana” i wywożą ze wsi na wozie z nawozem, zaprzężonym w dwie czarne krowy. W jej obronie staje jeden Mateusz.

Najważniejsze motywy i problematyka

• Ziemia. Dla chłopów ziemia jest najważniejszą wartością, ważniejszą niż rodzina. O sześć morgów Boryna kłóci się z synem, a umierając, nawet w gorączce idzie siać. Ziemia woła go: „Ostańcie! Ostańcie z nami!” (Wiosna, rozdz. XI).
• Rytm natury i obrzędów. Cztery części to cztery pory roku. Życie wsi wyznaczają prace polowe i święta: wesele, Wigilia, Wielkanoc. Czas w powieści płynie w kółko, jak w kalendarzu rolnika.
• Gromada i jednostka. Wieś ma swoje prawa i swój sąd. Kto je łamie, zostaje odrzucony, tak jak Jagna. Nawet Antek, który kochał Jagnę, mówi: „W gromadzie żyję, to i z gromadą trzymam!” (Lato, rozdz. XIII).
• Konflikt pokoleń. Spór Boryny z Antkiem dotyczy nie tylko miłości, ale też władzy i ziemi. Ojciec nie chce oddać gospodarki za życia, a syn czuje się okradziony.
• Jagna. Jest piękna, wrażliwa i inna niż wszyscy. Nie umie żyć według wiejskich zasad, dlatego wieś najpierw ją podziwia, a potem niszczy.
• Przemiana Hanki. Z cichej, zahukanej żony staje się twardą gospodynią, która utrzymuje gospodarstwo i rodzinę, gdy mężczyźni siedzą w więzieniu.
• Język. Narrator i bohaterowie mówią stylizowaną gwarą: „juści”, „kiej”, „ino”. Dzięki temu wieś mówi własnym głosem.

Znaczenie tytułu

Tytuł nie wskazuje jednego bohatera, tylko całą zbiorowość. Bohaterem „Chłopów” jest cała wieś Lipce, z jej pracą, obyczajami, wiarą i konfliktami. Dlatego powieść nazywa się epopeją chłopską. To obraz chłopskiego świata pokazany od środka, a nie oczami dworu.

Bohaterowie

Test i inne lektury

Najczęstsze pytania