Miętus ma wydłużone, wężowate ciało i na brodzie pojedynczy wąsik, którym wyczuwa jedzenie przy dnie. Poluje głównie nocą, w chłodnej wodzie, na inne ryby i drobne zwierzęta wodne. Lubi zimno, dlatego latem, gdy woda się nagrzewa, staje się ospały i chowa się w kryjówkach.

Zimą miętus ożywa. Gdy inne ryby zwalniają, on właśnie wtedy jest najbardziej ruchliwy i przystępuje do rozrodu, składając ikrę nawet pod lodem. To niezwykłe zachowanie odróżnia go od większości ryb naszych wód.

Miętus to wydłużona ryba o ciele wężowatym z przodu wałkowatym, a ku ogonowi bocznie spłaszczonym. Skóra jest gładka, śliska i pokryta bardzo drobną, głęboko osadzoną łuską, przez co miętus wydaje się nagi. Ubarwienie jest marmurkowe — brązowe, oliwkowe i żółtawe plamy tworzą siateczkowy deseń.

Charakterystyczny jest pojedynczy wąsik zwisający z brody, pod dolną szczęką, oraz dwie krótsze wąskie nitki przy nozdrzach. Miętus ma bardzo długą drugą płetwę grzbietową i równie długą płetwę odbytową, ciągnące się niemal do zaokrąglonego ogona. To jedyny przedstawiciel rodziny dorszowatych żyjący u nas wyłącznie w słodkiej wodzie.

Miętusa bywa się mylony z sumem, bo obaj są wydłużeni, nadzy w dotyku i mają wąsy. Sum jest jednak znacznie większy, ma szeroką, płaską głowę i aż kilka par długich wąsów, podczas gdy miętus ma jeden wąsik na brodzie i marmurkowe, siateczkowe ubarwienie.

Z daleka wężowate ciało miętusa bywa brane za węgorza, ale węgorz jest jednolicie ciemny i pozbawiony wąsika pod brodą. Marmurkowy deseń i pojedynczy wąsik na brodzie to najpewniejsze znaki, po których rozpozna się właśnie miętusa wśród innych wydłużonych ryb.

Miętus jest rybą nietypową, bo najbardziej ożywia się zimą — poluje i odbywa tarło w najzimniejszej porze roku, nierzadko pod lodem. Dla wędkarzy oznacza to, że łowi się go głównie w chłodne miesiące, co czyni z niego wyjątek wśród naszych ryb.

Jego białe, delikatne mięso i wyjątkowo duża, smaczna wątroba były dawniej cenione w kuchni. W wielu wodach miętusa ubyło z powodu regulacji rzek i zaniku czystych, chłodnych, natlenionych odcinków, których potrzebuje. Dlatego bywa dziś traktowany jako ryba wymagająca troski i znak zdrowej, zimnej wody.