Na grzbiecie ciernik ma sterczące kolce, a na brzuchu dodatkowe ostre wyrostki. Gdy grozi mu niebezpieczeństwo, stroszy je — przez co drapieżnikowi trudno go połknąć.

W okresie lęgowym samiec ciernika buduje z resztek roślin małe gniazdo i pilnuje w nim jaj. Dba o nie aż do wyklucia, wachlując je płetwami, by dopłynęła do nich świeża, natleniona woda — to rzadkość wśród ryb.

Ciernik to maleńka, ale bardzo charakterystyczna rybka. Ma wrzecionowate, bocznie spłaszczone ciało, które zamiast łuski pokrywają po bokach kostne płytki. Ubarwienie jest srebrzystozielonkawe, z ciemniejszym grzbietem. Ogon osadzony jest na cienkim, mocnym trzonie.

Nazwa bierze się od kolców: na grzbiecie ciernik ma kilka sztywnych, oddzielnych kolców przed płetwą grzbietową, a także kolce w płetwach brzusznych. W okresie godowym samiec zmienia się nie do poznania — jego brzuch i gardło przybierają jaskrawą, czerwoną barwę, a oczy stają się intensywnie niebieskie.

Ciernika najłatwiej pomylić z jego mniejszym krewnym — cierniczkiem, który ma więcej kolców na grzbiecie, zwykle około dziewięciu, podczas gdy ciernik zaledwie kilka. Cierniczek jest też drobniejszy i smuklejszy. Liczba kolców na grzbiecie to najprostszy sposób ich rozróżnienia.

Wśród innej drobnicy ciernika wyróżniają sterczące kolce i kostne płytki zamiast łuski, przez co w dotyku jest szorstki i twardy. Żadna zwykła, gładkołuska rybka naszej wielkości nie ma takiego zestawu kolców, więc pomyłka z inną drobnicą szybko się wyjaśnia po bliższym przyjrzeniu.

Ciernik nie jest rybą kuchenną ani wędkarską, ale za to jednym z ulubieńców badaczy zachowań zwierząt. To właśnie na cierniku prowadzono słynne badania nad godami i budową gniazd, które stały się klasyką nauki o instynktach — czerwony brzuch samca okazał się kluczowym sygnałem.

Bywa też trzymany w akwariach przez pasjonatów rodzimych ryb, którzy chcą obserwować jego niezwykłe zaloty. Dla przyrody ciernik jest ważnym, licznym gatunkiem stanowiącym pokarm dla większych ryb i ptaków, a jego obecność w drobnych zbiornikach świadczy o żywym, bogatym środowisku.