Boleń ma smukłe, opływowe ciało, które pozwala mu szybko pływać i wytrwale ścigać zdobycz. W odróżnieniu od większości spokojnych, roślinożernych karpiowatych jest aktywnym łowcą, polującym głównie w górnych warstwach wody.

Boleń często poluje przy powierzchni, wpadając w ławicę mniejszych ryb i ogłuszając je gwałtownym uderzeniem. Ten atak bywa tak silny, że słychać charakterystyczny plusk, po którym wędkarze rozpoznają żerującego bolenia.

Boleń to smukła, mocno zbudowana ryba karpiowata o wydłużonym, opływowym ciele i srebrzystych, lśniących bokach. Grzbiet bywa ciemny, niebieskostalowy, a brzuch niemal biały. Sylwetka zdradza szybkiego pływaka polującego w toni, nie przy dnie.

Choć boleń należy do ryb karpiowatych, które zwykle nie mają zębów w szczękach, poluje jak drapieżnik. Ma dużą, szeroką paszczę z wysuniętą do przodu dolną szczęką, w której tkwi wyraźny guzek pasujący do wcięcia w szczęce górnej. Ten "zatrzask" pomaga przytrzymać śliską zdobycz.

Bolenia najłatwiej pomylić z dużym jaziem albo kleniem, bo wszystkie są srebrzyste i żyją w rzekach. Boleń jest jednak smuklejszy, ma większą, drapieżną paszczę z wysuniętą dolną szczęką i wyraźny guzek na jej krawędzi, którego spokojne, roślinożerne krewniaki nie mają.

Od okonia i sandacza, także drapieżnych, boleń różni się tym, że nie ma prawdziwych zębów w szczękach ani kolczastej płetwy grzbietowej. To drapieżnik "udający" łagodną rybę karpiowatą, dlatego jego drapieżny styl życia bywa dla obserwatorów zaskoczeniem.

Boleń jest jedną z najbardziej cenionych ryb wśród wędkarzy spinningowych. Poluje efektownie, rozbijając ławice drobnych ryb przy powierzchni z głośnym pluskiem, który wędkarze nazywają "boleniowym boilem". Złowienie dużego bolenia na sztuczną przynętę uchodzi za nie lada sztukę.

Ponieważ jest atrakcyjnym celem, w wielu wodach objęto go wymiarem i okresem ochronnym, żeby chronić populację. Boleń bywa też traktowany jako naturalny "regulator", który w rzekach i zbiornikach zaporowych ogranicza nadmiar drobnicy, polując na młode ryby zbiorowe.