Gdy kumakowi grozi niebezpieczeństwo, wygina ciało do góry, unosząc łapki i głowę, żeby pokazać jaskrawy brzuch. Ta poza, zwana „łódką kumakową", mówi drapieżnikowi: „lepiej mnie nie jedz". Jaskrawe barwy ostrzegają, że skóra kumaka wydziela gorzką, drażniącą substancję.

Kumak spędza większość życia w wodzie — w płytkich, zarośniętych stawach, kałużach i rozlewiskach. W ciepłe dni słychać jego charakterystyczne, miękkie nawoływanie, brzmiące jak powtarzane „unk... unk". Żywi się drobnymi owadami i innymi małymi zwierzętami.

Kumak to niewielki płaz o krępym ciele i skórze pokrytej licznymi drobnymi brodawkami. Z góry jest niepozorny — szarobury, ciemny, ziemisty, dzięki czemu na dnie i wśród roślin niemal znika. Cała jego uroda kryje się pod spodem, gdzie skóra jest jaskrawa.

Brzuch kumaka jest pomarańczowy lub żółty, pokryty nieregularnymi czarnymi plamami — u kumaka nizinnego przeważa żółć, u górskiego intensywna pomarańcz. Oczy ma osadzone wysoko, z charakterystyczną sercowatą lub trójkątną źrenicą, co odróżnia go od okrągłookich żab i pomaga rozpoznać ten gatunek.

Z wierzchu kumaka łatwo wziąć za małą ropuchę albo za młodą żabę — ma podobnie ciemny, brodawkowaty grzbiet. Rozstrzyga jednak spód ciała: żadna z tych żab ani ropuch nie ma tak jaskrawego, pomarańczowo-czarnego brzucha. Zdradza go też źrenica w kształcie serca, a nie okrągła czy pozioma.

Dwa najczęściej spotykane kumaki różnią się kolorem brzucha: nizinny ma go raczej żółty, a górski żywo pomarańczowy. Poza tym są do siebie bardzo podobne, więc to właśnie barwa spodu jest najlepszą wskazówką, którego z nich mamy przed sobą.

Kumaki najłatwiej wykryć uchem — ich miękkie, melodyjne „kum… kum…”, od którego wzięły nazwę, niesie się wieczorami znad płytkich zbiorników. To jeden z tych głosów, które dla wielu osób są dźwiękiem ciepłych wiosennych wieczorów na wsi i przy stawach.

Kumak jest w Polsce pod ochroną, a jego los zależy od małych, nasłonecznionych oczek wodnych, które łatwo osuszyć lub zasypać. Gdy takie zbiorniki znikają, znika i kumak. Zaniepokojony przybiera obronną pozę: wygina grzbiet i unosi łapy, pokazując jaskrawy brzuch jako ostrzeżenie, że jest niesmaczny.