Żółw jaszczurowaty większość życia spędza w wodzie — na dnie stawów, jezior i wolnych rzek. Jest wszystkożerny: zjada ryby, płazy, rośliny wodne, a także padlinę, pomagając oczyszczać zbiornik.

W wodzie jest raczej spokojny i woli się schować. Ale na lądzie, gdzie porusza się wolno i nie może szybko uciec, staje się gotowy do obrony — potrafi błyskawicznie wyrzucić głowę na długiej szyi i mocno chwycić szczękami.

Żółw jaszczurowaty ma ciemną, szarobrązową skorupę z trzema wyraźnymi, ząbkowanymi grzbietami biegnącymi wzdłuż całego pancerza oraz długi, pokryty kolczastymi, rogowymi guzkami ogon przypominający ogon dużej jaszczurki.

Jego głowa jest duża i masywna, z mocnymi, ostrymi szczękami zdolnymi do zadania bolesnego ukąszenia, a mały, krzyżowy plastron na brzuchu pozostawia dużą część miękkich, wrażliwych nóg zupełnie odsłoniętą.

Żółwiak drapieżny jest znacznie większy i cięższy, z jeszcze bardziej postrzępioną, dinozauro-podobną skorupą, wyraźnie masywniejszą od skorupy mniejszego, choć wciąż silnie ugryzionego żółwia jaszczurowatego znad tych samych wód Ameryki Północnej.

Żółwik malowany jest znacznie mniejszy i spokojniejszy, z gładką, kolorową skorupą, zupełnie inną od kolczastej, ciemnej skorupy drapieżnego żółwia jaszczurowatego żyjącego w tych samych zbiornikach wodnych.

Żółw jaszczurowaty bywał w przeszłości poławiany na potrzeby kuchni jako składnik zupy żółwiowej, choć dziś w wielu regionach jego odłów z natury jest ograniczony sezonowymi limitami i przepisami łowieckimi. Niektórzy wędkarze wciąż uważają go za cenny, smaczny łup, mimo obowiązujących ograniczeń prawnych.

Gniazda żółwia jaszczurowatego są często niszczone przez szopy pracze oraz inne drapieżniki wykopujące jaja tuż po ich złożeniu, przez co tylko niewielka część zniesienia dożywa wyklucia. Samice bywają też potrącane przez samochody podczas wiosennych wędrówek w poszukiwaniu miejsca na gniazdo.

Na lądzie, gdzie porusza się wolno i nie może szybko schować się do wody, żółw jaszczurowaty bywa mylnie postrzegany jako zwierzę wyjątkowo agresywne, choć w wodzie zwykle woli po prostu uciec i się ukryć. Znalezione na drodze osobniki najlepiej przenosić delikatnie, trzymając je z dala od ostrych szczęk.