Żółw błotny mieszka w stawach, jeziorach i wolno płynących rzekach. Lubi się wygrzewać na słońcu — często można go zobaczyć, jak leży na wystającej z wody kłodzie albo kępie. Gdy poczuje zagrożenie, natychmiast ześlizguje się do wody.

Jest wszystkożerny: poluje na drobne zwierzęta wodne, a zjada też rośliny. W Polsce jest rzadki i objęty ścisłą ochroną, dlatego trzeba go szczególnie chronić.

Żółw błotny ma ciemną, niemal czarną skorupę pokrytą drobnymi, żółtawymi kropkami i promieniście rozchodzącymi się liniami, dobrze widocznymi zwłaszcza u młodszych, mniej wyblakłych osobników tego gatunku. Wraz z wiekiem skorupa stopniowo ciemnieje, a wzór staje się mniej wyraźny.

Jego długi ogon oraz smukła, spłaszczona skorupa ułatwiają sprawne pływanie, a mocne, błoniaste tylne łapy pozwalają mu szybko poruszać się w wodzie stawów i wolno płynących, cichych rzek. Na lądzie porusza się jednak znacznie wolniej i mniej pewnie niż w swoim rodzimym, wodnym żywiole.

Żółwik malowany, wprowadzony w niektórych miejscach Europy jako gatunek obcy, ma bardziej kolorową, czerwono-żółtą skorupę, zupełnie inną od ciemnej, kropkowanej skorupy rodzimego, europejskiego żółwia błotnego. Oba gatunki bywają dziś spotykane obok siebie w tym samym zbiorniku.

Żółw czerwonolicy, często porzucany przez byłych właścicieli w europejskich stawach, konkuruje z rodzimym żółwiem błotnym o ograniczony pokarm i najlepsze miejsca do wygrzewania się w słońcu.

Żółw błotny jest jedynym gatunkiem żółwia żyjącym dziś dziko w Polsce, gdzie objęty jest ścisłą ochroną gatunkową ze względu na bardzo niską i wciąż malejącą liczebność dzikiej populacji. Całą zimę spędza zagrzebany w mule na dnie zbiornika, w stanie głębokiego, całkowitego odrętwienia.

W kilku regionach Polski prowadzone są dziś programy czynnej ochrony żółwia błotnego, obejmujące odbudowę zarośniętych stawów oraz wsiedlanie młodych osobników wyhodowanych starannie w specjalnej niewoli.

Porzucane przez ludzi żółwie czerwonolice oraz inne gatunki obce stanowią dziś poważne zagrożenie dla żółwia błotnego, konkurując z nim o ograniczone zasoby pokarmu i miejsca do wygrzewania. Dodatkowo mogą przenosić choroby, na które rodzimy żółw błotny nie jest odporny.