Strona główna › Lektury szkolne › Liceum i technikum › Przestrogi dla Polski
Publicystyka oświecenia · liceum i technikum · lektura uzupełniająca (fragmenty)
Rok 1790, trwa Sejm Czteroletni, a Polska jest już po pierwszym rozbiorze. Staszic ostrzega: jeśli szlachta nie zmieni państwa, kraj zginie. Oskarża magnatów o zdrady, opisuje nędzę chłopów, którzy żywią cały naród, i domaga się praw dla mieszczan oraz dziedzicznego tronu. Na końcu zwraca się do nauczycieli, bo nadzieję widzi w młodzieży. Poniżej masz streszczenie najczęściej czytanych fragmentów, problematykę i test.
Staszic pisze w imieniu narodu do stanu szlacheckiego. Przypomina, że Polska była kiedyś jednym z największych państw Europy, a teraz jest słaba i jako pierwsza padła ofiarą rozbioru. Winę widzi w tym, że szlachta rządziła tylko dla siebie, a nie dla całego narodu. Najostrzej atakuje magnatów: to oni zrywali sejmy, sprzedawali koronę, sprowadzali obce wojska i brali pieniądze od zaborców. W rozdziale o chłopach opisuje ich nędzę i wylicza, że niewielka część ludzi musi wyżywić cały kraj. Proponuje zamianę pańszczyzny na czynsz lub robotę wymierzoną, prawa i miejsca w sejmie dla mieszczan oraz tron dziedziczny, który uchroni kraj przed handlem koroną. Kończy wezwaniem do nauczycieli, by z młodzieży szlacheckiej i mieszczańskiej zrobili „jeden naród”.
Krótkie streszczenia wszystkich opracowanych lektur zebraliśmy na jednej stronie: streszczenia lektur.
Polska zginie, jeśli dalej będzie złą rzecząpospolitą. Autor pisze: „Dzisiaj utrzymywać się rzeczompospolitym najrozumniej ustanowionym trudno, a rzeczompospolitym źle urządzonym niepodobno”. O Polsce mówi, że „Pierwszy legł ofiarą spisku trzech despotów”. Szlachta nie jest całym narodem, tylko jednym jego stanem, a prawa pisała tylko o sobie.
Staszic wykłada zasady oświecenia: człowiek jest stworzony do życia w społeczności, a najwyższa władza należy do narodu. Wyrok sądu ma być tylko słowami prawa, a nie wolą sędziego.
Najostrzejszy fragment. Autor mówi: „Z samych panów zguba Polaków”. Wylicza pytania i odpowiada na każde jednym słowem: „Kto koronę przedawał? — Panowie. Kto koronę kupował? — Panowie”. Magnaci rwali sejmy, przekupywali szlachtę na sejmikach, wprowadzali obce wojska i brali pensje od zaborców.
Staszic opisuje chłopów: wychudzonych, w dymnych chatach, gdzie dzieci śpią obok zwierząt. Woła do szlachty: „Oto człowiek, który was żywi! Oto stan rolnika w Polsce!”. Wylicza, że około półtora miliona pracujących chłopów musi wyżywić ponad pięć milionów ludzi. Radzi zamieniać pańszczyznę na czynsz, bo wolny i zainteresowany pracą rolnik da krajowi więcej.
Siła państwa zależy od pieniędzy, a te daje przemysł i handel w miastach. „Wsie są miast matkami”, a miasta dają wsiom bogactwo. Mieszczanie muszą dostać prawa i miejsce w sejmie. Autor ostrzega: „Albo wszystko, albo nic. Nie ma środka”.
„Tron sukcesjonalny w Polsce koniecznie potrzebny”. Dziedziczny król odbierze obcym mocarstwom okazję do wtrącania się w każdą elekcję. Wolności ma pilnować wspólna izba szlachty i posłów miejskich.
Szlachta musi połączyć się z miastami i oddać sprawiedliwość rolnikom: „Przebóg, Polacy! Dokąd nas unosi zapamiętałość? Zastanówmy się”. Na końcu Staszic prosi nauczycieli, by uczyli młodzież, że najwyższym prawem jest dobro całego narodu, a nie jednego stanu.
| Sprawa | Co krytykuje Staszic | Co proponuje |
|---|---|---|
| magnaci | zrywanie sejmów, sprzedajność, zdrada | silne prawo ponad interesem możnych |
| chłopi | nędzę, pańszczyznę, brak prawa | czynsz zamiast pańszczyzny, opiekę prawa |
| mieszczanie | brak praw politycznych | miejsce w sejmie, prawa obywatelskie |
| tron | wolną elekcję i handel koroną | tron dziedziczny |
| wychowanie | uprzedzenia między stanami | wspólną edukację, „jeden naród” |
Wszystko na tej stronie zostaje darmowe. Gotowe kartkówki i sprawdziany z polskiego PDF z kluczami: grupa A za darmo, pozostałe grupy w sklepie.
Sprawdzian PDF · sklep
Sprawdzian z języka polskiego dla uczniów klasy I liceum i technikum: Krasicki: satyry i Hymn do miłości ojczyzny, pojęcia epoki.
2,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →
Pakiet PDF · sklep
20 pakietów sprawdzianów i kartkówek z języka polskiego (liceum, klasa 1): antyk, Biblia, średniowiecze, renesans, barok…
34,90 zł
Zobacz w sklepie →
Sprawdzian PDF · sklep
Sprawdzian z języka polskiego dla maturzystów (liceum i technikum): zakres podstawowy: bohaterowie, autorzy, miejsca akcji…
2,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →Przede wszystkim magnatów. Pisze „Z samych panów zguba Polaków” i wylicza, że to oni rwali sejmy, sprzedawali koronę i sprowadzali obce wojska.
Opiekę prawa i zamianę pańszczyzny na czynsz albo robotę wymierzoną. Uważa, że wolniejszy rolnik pracuje lepiej i wzmacnia państwo.
Bo przy każdej wolnej elekcji obce mocarstwa i magnaci handlowali koroną. Dziedziczny tron miał odebrać im tę okazję.
W 1790 roku, w czasie Sejmu Czteroletniego, po pierwszym rozbiorze Polski.
Dobro Rzeczypospolitej ma być najwyższym prawem. Staszic tłumaczy, że chodzi o dobro całego narodu, a nie jednego stanu.
Źródła i metoda. Tekst: wydanie Wolnych Lektur; omówione rozdziały przeczytane w całości, cytaty sprawdzone w tekście. Data według tekstu (4 stycznia 1790), tło według historii Sejmu Czteroletniego. Status według Dz.U. 2024 poz. 1019. Zasady redakcyjne · Zgłoś błąd
Stan prawny na 2026-10-11.
Mateusz Będkowski
nauczyciel matematyki i pedagog
Uczę matematyki od 13 lat, w tym 7 lat w szkole. Magister pedagogiki ze specjalnością terapia pedagogiczna, po studiach podyplomowych z matematyki. Wszystkie materiały na tej stronie przygotowuję sam. Poznaj moje podejście →
Ostatnia aktualizacja: 2026-10-11