Strona główna › Lektury szkolne › Liceum i technikum › Proszę państwa do gazu

Autor

Tadeusz Borowski, więzień Auschwitz i Dachau

Gatunek

opowiadanie (proza obozowa)

Czas i miejsce akcji

upalny letni dzień i noc; obóz Birkenau i rampa kolejowa

Narrator

więzień Polak, który dostaje paczki z Warszawy; opowiada w pierwszej osobie

Ważne nazwy

„Kanada” (komando rozładowujące transporty), rampa, lager, krematorium

Gdzie przeczytać

Wolne Lektury

Streszczenie: o czym jest „Proszę państwa do gazu”

W obozie trwa odwszawianie i wszyscy chodzą nago w upale. Narrator je z Francuzem Henrim jedzenie z paczek i z transportów. Nagle blokowy woła: „Kanada! Antreten! Ale szybko! Transport przychodzi”. Narrator idzie z komandem na rampę. Przyjeżdża pociąg z Żydami z Sosnowca i Będzina. Esesmani zabraniają brać złoto, więźniowie z Kanady wyciągają ludzi z wagonów, odbierają im bagaże i rozdzielają ich: młodzi i zdrowi idą do obozu, reszta, w tym matki z dziećmi, jedzie ciężarówkami do komór gazowych. Narrator czuje złość na ofiary, wymiotuje, ucieka pod szyny. W nocy przychodzi kolejny transport. Rano komando wraca do obozu objuczone jedzeniem z transportu, a z kominów krematoriów płynie dym: „Transport sosnowiecki już się pali”.

Krótkie streszczenia wszystkich opracowanych lektur zebraliśmy na jednej stronie: streszczenia lektur.

Streszczenie szczegółowe: plan wydarzeń

1. Dzień w obozie (początek)

   „Cały obóz chodził nago”: trwa odwszawianie, a upał jest ogromny. Narrator z Henrim jedzą chleb przysłany z Warszawy i rzeczy z transportów. Więźniowie spierają się o jedzenie zdobywane z transportów, bo „Kto ma żarcie w obozie, ten ma siłę”. Na dolnej pryczy modli się rabin.

2. Wezwanie na rampę (początek)

   Do bloku wpada goniec: „Kanada! Antreten! Ale szybko! Transport przychodzi”. Henri zabiera narratora ze sobą, bo w komandzie brakuje ludzi. Więźniowie biegną przez obóz na rampę. Narrator pisze: „Była to sielankowa rampa, jak zwykle na zagubionych, prowincjonalnych stacjach”.

3. Czekanie (przed pierwszym transportem)

   Więźniowie odpoczywają w cieniu, a Henri kupuje od wartownika wodę. Esesmani witają się, pokazują sobie zdjęcia dzieci, piją wodę mineralną w kantynie. Henri radzi narratorowi, co wolno brać z transportu.

4. Pierwszy transport (Sosnowiec, Będzin)

   Z wagonów słychać: „Wody! Powietrza!”. Esesman ostrzega, że kto weźmie złoto, „będzie rozstrzelany jako złodziej własności Rzeszy”. Ludzie pytają: „Panie, co z nami będzie?”, ale nikt im nie mówi prawdy. Obowiązuje zasada: „ludzi idących na śmierć oszukuje się do ostatniej chwili”.

5. Selekcja

   Młodzi i zdrowi idą pieszo do obozu, reszta jedzie ciężarówkami. Karetka Czerwonego Krzyża wozi gaz. Esesman z notatnikiem stawia kreski: szesnaście aut to tysiąc ludzi. „Ordnung muss sein”.

6. Niemowlęta w wagonie

   Narrator wynosi z wagonów martwe niemowlęta. Siwa kobieta bierze je od niego i szepcze: „Dziecko, dziecko”. Narrator pyta Henriego: „czy my jesteśmy ludzie dobrzy?”. Przyznaje, że czuje złość na ofiary. Henri odpowiada, że to normalne, bo „złość najłatwiej wyładować na słabszym”.

7. Matka, która uciekła od dziecka

   Młoda kobieta ucieka od biegnącego za nią małego dziecka i krzyczy: „to nie moje dziecko, to nie moje!”. Chce żyć. Andrej, marynarz z Sewastopola, wrzuca ją na ciężarówkę razem z dzieckiem, a esesman go chwali.

8. Dziewczyna o jasnych włosach

   Ładna dziewczyna wyskakuje z wagonu i pyta narratora: „powiedz, dokąd oni nas powiozą?”. Narrator milczy. Dziewczyna mówi „Już wiem” i sama, z dumą, wchodzi na samochód jadący do gazu.

9. Wieczór na rampie

   Narrator ucieka pod szyny. Widzi starca we fraku, który powtarza, że chce mówić z komendantem. Młody esesman drwi, że „za pół godziny” porozmawia z największym komendantem.

10. Noc i drugi transport

    Henri mówi, że od Bożego Narodzenia przez jego ręce przeszedł „chyba z milion ludzi”, a ludziom z transportu mówi, że idą się kąpać. Nocą przychodzi kolejny pociąg. Narrator nie jest w stanie dotknąć zmarłych, wymiotuje i marzy o powrocie do obozu, który wydaje mu się teraz „zatoką spokoju”. Esesman z notatnikiem dochodzi do liczby piętnastu tysięcy.

11. Powrót do obozu (zakończenie)

    Kanada wraca obładowana chlebem, marmoladą, cukrem i rzeczami z transportu. Przez kilka dni obóz będzie żył z tego, co przywieźli. „Był to dobry, bogaty transport”. Nad Birkenau płynie czarna rzeka dymu z krematoriów: „Transport sosnowiecki już się pali”. Mijający więźniów oddział SS śpiewa: „Und morgen die ganze Welt…”, czyli: a jutro cały świat.

Najważniejsze motywy i problematyka

• Człowiek zlagrowany. Obóz zmienia ludzi tak, że przestają reagować na cudze cierpienie, jak na rzecz zwyczajną. Więźniowie z Kanady jedzą jedzenie zabitych, handlują ich rzeczami i czekają na „dobry, bogaty transport”. To nazywa się zlagrowaniem.
• Odwrócenie wartości. W obozie dobrem jest to, co pozwala przeżyć. Kłamstwo wobec idących na śmierć to, jak pisze narrator, „jedyna dopuszczalna forma litości”. Narrator czuje złość na ofiary, nie na oprawców, a Henri tłumaczy, że to „normalne, przewidziane i obliczone”.
• Wina i współudział. Więźniowie pomagają w Zagładzie, żeby przeżyć. Pytanie narratora „czy my jesteśmy ludzie dobrzy?” jest jednym z najważniejszych zdań w polskiej literaturze o obozach.
• Machina zagłady. Śmierć jest zorganizowana jak praca w fabryce: rampa, schodki, ciężarówki, kreski w notatniku, „Ordnung muss sein”. Esesmani są spokojni i „fachowi”.
• Ludzie w sytuacji granicznej. Matka, która wypiera się dziecka, dziewczyna, która sama idzie na śmierć z podniesioną głową, starzec chcący mówić z komendantem. Borowski nie ocenia ich, tylko pokazuje, co z człowiekiem robi strach.
• Sposób opowiadania. Narrator mówi spokojnie i rzeczowo, często w czasie teraźniejszym i bez komentarza. Taki chłodny, obiektywny sposób relacji w opracowaniach nazywa się behawioryzmem. Brak emocji w języku sprawia, że czytelnik czuje je mocniej.

Znaczenie tytułu

Tytuł brzmi jak grzeczne zaproszenie: „Proszę państwa”, a kończy się słowem „do gazu”. Zestawienie uprzejmej formuły ze śmiercią w komorze gazowej oddaje istotę opowiadania: zabijanie odbywa się spokojnie, sprawnie i w atmosferze oszustwa. Esesman na rampie mówi do ofiar właśnie tak: „Meine Herrschaften, moi państwo, nie rozrzucajcie tak rzeczy”.

Historia a opowiadanie

Narrator mówi, że po wojnie „Naliczą cztery i pół miliona” spalonych. Tak wysokie liczby podawano tuż po wojnie. Dziś historycy podają, że w Auschwitz zginęło około 1,1 miliona ludzi, w większości Żydów. To nie zmienia sensu opowiadania, ale warto znać tę różnicę na lekcji historii.

Bohaterowie

Test i inne lektury

Najczęstsze pytania