Strona główna › Lektury szkolne › Klasa 5 › Katarynka
Nowela · klasy 4–8 · lektura do wyboru
„Katarynka” Bolesława Prusa: plan wydarzeń, bohaterowie i test
Stary adwokat, znawca sztuki, nienawidzi katarynek tak bardzo, że płaci stróżowi, by nie wpuszczał ich na podwórze. Pewnego dnia słyszy fałszywą katarynkę pod oknem i już chce krzyczeć, gdy widzi coś, co zmienia wszystko. Poniżej masz plan wydarzeń, bohaterów, wyjaśnienie przemiany pana Tomasza i test.
- nowela na jedną lekcję
- lektura do wyboru w kl. 4–8
- tekst legalnie w Wolnych Lekturach
- Autor
- Bolesław Prus
- Gatunek
- nowela
- Miejsce akcji
- Warszawa, ulica Miodowa, kamienica pana Tomasza
- Bohaterowie
- pan Tomasz i niewidoma ośmioletnia dziewczynka
- Gdzie przeczytać legalnie
- Wolne Lektury
O czym jest „Katarynka”
Pan Tomasz to zamożny mecenas, czyli adwokat, który od trzydziestu lat chodzi ulicą Miodową w Warszawie. Kocha sztukę, ma w domu galerię obrazów i urządza koncerty. Ma jedno dziwactwo: nienawidzi katarynek. W mieszkaniu naprzeciw jego gabinetu zamieszkują dwie ubogie kobiety z ośmioletnią dziewczynką, która od dwóch lat nie widzi. W cichym domu dziecko bardzo tęskni za dźwiękami. Gdy pewnego dnia na podwórze wchodzi kataryniarz, pan Tomasz zamiast go przegnać, każe wpuszczać katarynki codziennie i idzie szukać lekarza dla dziewczynki.
Plan wydarzeń
Pan Tomasz z ulicy Miodowej
Mecenas w pewnym wieku, elegancki, łagodny i wyrozumiały. Za młodu „szalał za kobietami”, potem szukał żony, ale nigdy nie mógł się zdecydować. Całe uczucie skierował do sztuki.
Nienawiść do katarynek
Gdy słyszy katarynkę, traci humor na parę godzin. Kiedy ktoś dla żartu przysłał mu pod okno dwóch kataryniarzy, pan Tomasz zachorował z gniewu i wyzwał żartownisia na pojedynek. W umowie najmu zapisuje, że w domu nie będą grać katarynki, a każdemu stróżowi płaci dziesięć złotych miesięcznie, by ich nie wpuszczał.
Nowe sąsiadki
Naprzeciw okien gabinetu zamieszkują dwie kobiety, które utrzymują się z szycia i robienia pończoch na maszynie, oraz mała dziewczynka. Pan Tomasz widzi, że dziecko nigdy się nie śmieje i nie biega. Słyszy, jak mówi: „Prawda, mamo, że tu jest smutno…”.
„Ona nie widzi!”
Pewnego popołudnia mecenas zauważa, że dziewczynka patrzy prosto w słońce. Rozumie, że jest niewidoma. Straciła wzrok dwa lata wcześniej, po ciężkiej gorączce w szóstym roku życia.
Świat niewidomej dziewczynki
Dziewczynka poznaje świat dotykiem i słuchem: po odgłosach wie, że służąca poszła po wodę. W poprzednim domu najbardziej lubiła strych, gdzie słyszała ptaki i ulicę. W nowym mieszkaniu jest cicho, bo na podwórze nie wpuszcza się nawet kataryniarzy, więc dziecko marnieje.
Katarynka pod oknem
Pan Tomasz pracuje nad zawiłą sprawą spadkową, a nowy stróż, który dopiero przyjechał ze wsi, wpuszcza kataryniarza. Katarynka jest popsuta i fałszuje. Mecenas już chce krzyknąć: „Ty… próżniaku jakiś!”, gdy widzi, że niewidoma dziewczynka tańczy i klaszcze, a z jej oczu płyną łzy.
Przemiana
Pan Tomasz każe stróżowi Pawłowi codziennie wpuszczać katarynki na podwórze. Rzuca kataryniarzowi pieniądze, wypisuje z kalendarza adresy okulistów i wychodzi, mówiąc: „Biedne dziecko!… Powinienem był zająć się nim od dawna…”.
Na czym polega przemiana pana Tomasza
Na początku pan Tomasz jest dobry, ale tylko dla siebie: kocha sztukę, spokój i swoje gładkie posadzki. Katarynka jest dla niego zamachem na wygodę. Gdy widzi radość niewidomego dziecka, rozumie, że dla kogoś innego ta sama fałszywa muzyka jest największym szczęściem. Przezwycięża własną niechęć i zaczyna działać: nie tylko pozwala na katarynki, ale też szuka lekarza. To przemiana od biernej życzliwości do prawdziwej pomocy.
Bohaterowie
| Postać | Kim jest | Co warto zapamiętać |
|---|---|---|
| pan Tomasz | mecenas (adwokat), znawca sztuki, kawaler | nienawidzi katarynek, ale dla dziecka zmienia zdanie |
| dziewczynka | ośmioletnia córka sąsiadki, niewidoma od dwóch lat | poznaje świat słuchem i dotykiem, tęskni za dźwiękami |
| matka dziewczynki i jej przyjaciółka | ubogie kobiety, utrzymują się z pracy | szyją i robią pończochy na maszynie |
| Paweł | nowy stróż, świeżo ze wsi | wpuszcza kataryniarza, bo nie zna umowy |
| lokaj | wierny sługa pana Tomasza | myśli, że jego pan zwariował |
Na egzaminie i w wypracowaniu
- Przemiana bohatera → pan Tomasz, który przełamuje swoje przyzwyczajenia.
- Wrażliwość na drugiego człowieka → mecenas, który zauważa cierpienie dziecka za oknem.
- Niepełnosprawność i samotność → świat niewidomej dziewczynki.
- Sztuka → „prawdziwa” sztuka pana Tomasza i katarynka, która daje szczęście dziecku.
Test i inne lektury
Najczęstsze pytania
Dlaczego pan Tomasz nienawidził katarynek?
Uważał, że w katarynce muzyka zamienia się w „funkcję machiny”, a kataryniarze to „rabusie”. Mówił też, że ma tylko jedno życie i nie chce go trwonić na słuchanie „obrzydliwej muzyki”.
Dlaczego dziewczynka była niewidoma?
W szóstym roku życia ciężko zachorowała na gorączkę. Gdy odzyskała siły, okazało się, że nie widzi. W chwili akcji jest niewidoma od dwóch lat.
Jak kończy się „Katarynka”?
Pan Tomasz każe stróżowi codziennie wpuszczać katarynki na podwórze, wypisuje adresy okulistów i wychodzi, by zająć się leczeniem dziewczynki.
Czy „Katarynka” jest lekturą obowiązkową?
W roku 2026/2027 już nie: to lektura do wyboru. Obowiązkowa była w klasach 4–6 do 2024 r., a na egzaminie ósmoklasisty 2027 i 2028 wolno się do niej jeszcze odwołać.
Źródła i metoda. Tekst noweli: wydanie Wolnych Lektur (domena publiczna); cytaty i szczegóły sprawdzone w tekście. Status według Dz.U. 2024 poz. 996, Dz.U. 2026 poz. 378 i informatora CKE o egzaminie ósmoklasisty (okres przejściowy). Zasady redakcyjne · Zgłoś błąd
Stan prawny na 2026-10-10.
