Foka mnicha ma opływowe, wrzecionowate ciało i gładkie, ciemne futro. Świetnie pływa i nurkuje, polując na ryby i głowonogi. Dawniej odpoczywała na otwartych plażach, ale gdy zrobiło się na nich zbyt tłoczno i głośno, foki schroniły się w trudno dostępnych morskich jaskiniach.

Foka mnicha rodzi i wychowuje młode właśnie w ukrytych jaskiniach nadmorskich, gdzie są bezpieczne. Ponieważ tych fok zostało bardzo mało, są ściśle chronione — ludzie starają się zadbać o ich spokój i o czyste morze, żeby te niezwykłe zwierzęta nie zniknęły na zawsze.

Foka mnicha ma smukłe, wrzecionowate ciało pokryte gładkim, ciemnobrązowym lub niemal czarnym futrem u samców, podczas gdy samice bywają jaśniejsze, szarawobrązowe, z bledszym spodem ciała i mniej wyraźnym przebarwieniem na brzuchu.

Głowa jest niewielka i zaokrąglona, z dużymi, ciemnymi oczami dobrze przystosowanymi do słabego światła panującego we wnętrzu morskich jaskiń, w których gatunek ten dziś najczęściej odpoczywa i rodzi młode, z dala od otwartych, nasłonecznionych plaż.

Foka szara żyje w znacznie chłodniejszych wodach północnego Atlantyku i Bałtyku, jest większa i ma wyraźnie wypukły, „koński” profil pyska, inny od zaokrąglonej głowy foki mnisiej z ciepłych, śródziemnomorskich wód Morza Śródziemnego.

Foka pospolita jest znacznie liczniejsza i szeroko rozpowszechniona na półkuli północnej, w przeciwieństwie do wyjątkowo nielicznej i skrytej foki mnisiej, spotykanej już tylko w nielicznych, odosobnionych zakątkach Morza Śródziemnego i wschodniego Atlantyku.

Wokół kluczowych jaskiń, w których foki mnisie rodzą i wychowują młode, tworzy się dziś specjalne obszary chronione, ograniczające ruch łodzi i turystów, by zapewnić tym płochliwym zwierzętom potrzebny im spokój z dala od codziennego ruchu na wodzie.

Naukowcy monitorują foki mnisie za pomocą kamer umieszczonych dyskretnie u wejść do jaskiń, co pozwala obserwować zachowania zwierząt i liczyć nowo narodzone młode bez niepokojenia ich bezpośrednią obecnością człowieka na plaży czy w jaskini rozrodczej.

Ochrona foki mnisiej wymaga współpracy wielu krajów śródziemnomorskich naraz, bo pojedyncze zwierzęta swobodnie przemieszczają się wzdłuż wybrzeży różnych państw, a skuteczna ochrona jednego odcinka wybrzeża niewiele daje bez podobnych działań u sąsiadów, prowadzonych w podobnym duchu, tempie i zakresie.