Kowalik świetnie wspina się po korze — i w górę, i w dół. Inne ptaki, jak dzięcioły, potrafią schodzić tylko do góry ogonem, a kowalik z równą łatwością biega głową naprzód w dół pnia.

Nazwę zawdzięcza sposobowi jedzenia. Wciska orzech albo nasionko w szczelinę kory, a potem rozkuwa je mocnymi uderzeniami dzioba — trochę jak kowal, który wali młotem w kowadło.

Kowalik ma niebieskoszary grzbiet, rdzawopomarańczowe boki i brzuch oraz wyraźną, czarną pręgę biegnącą przez oko, dobrze widoczną na tle jasnego gardła nawet z dosyć dużej odległości.

Ciało kowalika jest krępe i lekko spłaszczone, z krótkim ogonem i mocnym, spiczastym dziobem — taki kształt ułatwia mu pewne trzymanie się kory podczas szybkiego wspinania się w każdym możliwym kierunku po pniu drzewa.

Dzięcioł potrafi schodzić po pniu wyłącznie ogonem do góry, podpierając się sztywnymi piórami ogona, zupełnie inaczej niż zwinny kowalik, biegający po korze głową w dół równie sprawnie jak w górę, bez chwili wahania.

Modraszka ma niebieską czapeczkę i żółty brzuch, zupełnie inne od rdzawopomarańczowych boków i szarego grzbietu kowalika, doskonale przystosowanego do wspinaczki po pniach starych, wysokich drzew.

Kowalik zajmujący gotową dziuplę, zwykle wykutą wcześniej przez dzięcioła, często zwęża jej wejście grubą warstwą zaschniętego błota, by całkowicie uniemożliwić wejście większym drapieżnikom lub konkurentom szukającym miejsca na własne, wygodne gniazdo lęgowe w tym samym drzewie.

Podobnie jak inne ptaki gromadzące zapasy, kowalik chowa nasiona i orzechy w licznych szczelinach kory na zimę, choć jego zapasy są zwykle bardziej rozproszone i wyraźnie mniej liczne niż u sikor czy sójek żyjących w tym samym, wspólnym lesie.

Ponieważ kowalik potrzebuje starych drzew z naturalnymi dziuplami lub zajmowanymi wcześniej po dzięciołach, jego obecność w danym lesie bywa traktowana jako jeden z wygodnych wskaźników dobrej kondycji starodrzewu i naturalnego charakteru całego terenu leśnego danej okolicy.