Wiosną samce zbierają się o świcie na tokowiskach — otwartych polankach, gdzie stroszą pióra, podskakują i wydają bulgoczące dźwięki, żeby zaimponować samicom. To jeden z najbardziej znanych spektakli polskiej przyrody.

Cietrzew żyje na skraju lasów, na wrzosowiskach i torfowiskach. Zimą żywi się pączkami i pędami, a przed mrozem potrafi zakopać się w śniegu, który grzeje go jak kołdra.

Samiec cietrzewia ma lśniące, granatowoczarne upierzenie oraz charakterystyczny, lirokształtny ogon z zewnętrznymi piórami zawiniętymi na zewnątrz, a nad okiem czerwoną, nagą brodawkę widoczną zwłaszcza podczas toków. Pod ogonem widać u niego też białe, puchate pióra wyraźnie kontrastujące z resztą ciemnego, lśniącego upierzenia.

Samica cietrzewia jest znacznie skromniej ubarwiona, w odcieniach brązu z ciemnymi prążkami, co doskonale maskuje ją podczas długiego wysiadywania jaj na ziemi wśród gęstych wrzosów i wysokich, gęstych traw.

Głuszec jest znacznie większy i cięższy oraz ma prosty, wachlarzowaty ogon i inny, donośny głos godowy, zupełnie inny od mniejszych rozmiarów i lirokształtnego ogona samca cietrzewia.

Bażant ma znacznie dłuższy, wąski ogon i jaskrawe, rdzawe upierzenie oraz żyje pojedynczo w polach uprawnych, zupełnie inne od granatowoczarnych barw i krótszego ogona cietrzewia zamieszkującego otwarte wrzosowiska.

Cietrzew należy dziś w Polsce do gatunków skrajnie zagrożonych wyginięciem — jego krajowa populacja przetrwała już tylko w nielicznych, rozproszonych miejscach, głównie na wschodzie kraju, mimo że jeszcze dawniej był ptakiem znacznie pospolitszym i szerzej rozpowszechnionym w wielu regionach Polski.

Cietrzew potrafi krzyżować się z blisko spokrewnionym głuszcem, a powstałe w ten sposób mieszańce, zwane międzyniakami, mają cechy pośrednie między obydwoma gatunkami i są przedmiotem stałego zainteresowania naukowców badających takie rzadkie, naturalne krzyżówki dwóch blisko spokrewnionych, dzikich ptaków.

Ze względu na dramatyczny spadek liczebności cietrzewia w wielu krajach Europy prowadzone są dziś programy czynnej ochrony jego siedlisk, obejmujące między innymi odtwarzanie otwartych wrzosowisk i ograniczanie niepokojenia ptaków w sezonie toków. Bez takich programów wiele lokalnych populacji mogłoby całkowicie zniknąć w ciągu najbliższych, kolejnych dekad, ostrzegają ornitolodzy.