Tuatara żyje tylko w Nowej Zelandii i jest jednym z najbardziej niezwykłych gadów świata. Choć przypomina jaszczurkę, należy do zupełnie osobnej, prastarej grupy zwierząt, której wszystkie inne gatunki dawno wymarły. Tuatara przetrwała niemal niezmieniona przez miliony lat.

Tuatara żyje bardzo długo — nawet ponad 100 lat — i lubi chłód, pozostając aktywna w temperaturach, w których inne gady wolą się schować. Rośnie i porusza się powoli. Młode tuatary mają na czubku głowy tak zwane „trzecie oko" — wrażliwą na światło plamkę, która z wiekiem zarasta.

W górnej szczęce tuatary znajduje się unikalny, podwójny rząd zębów, niespotykany u żadnego innego żyjącego dziś gada — to jedna z cech dobitnie odróżniających ją od pozornie podobnych jaszczurek. Dolne zęby zamykają się dokładnie pomiędzy tymi dwoma rzędami górnymi, co ułatwia jej precyzyjne cięcie zdobyczy.

Wzdłuż grzbietu tuatary biegnie niski, kolczasty grzebień, od którego pochodzi jej maoryska nazwa oznaczająca „kolczasty grzbiet” — cecha widoczna zarówno u samców, jak i u samic tego gatunku. Grzebień ten jest wyraźnie wyższy i bardziej postrzępiony u dorosłych samców niż u samic.

Choć z wyglądu przypomina zwykłą, dużą jaszczurkę, tuatara nie jest w ogóle blisko spokrewniona z żadną współcześnie żyjącą jaszczurką — należy do zupełnie osobnego rzędu gadów, którego wszyscy inni przedstawiciele wymarli miliony lat temu. Z tego powodu bywa nazywana żywą skamieliną ewolucji gadów.

Waran z Komodo jest znacznie większym i szybszym drapieżnikiem, podczas gdy powolna, chłodolubna tuatara poluje głównie na owady i drobne zwierzęta, rzadko atakując większą zdobycz. Oba gatunki jednak potrafią żyć wyjątkowo długo jak na standardy całego świata gadów i jaszczurek.

Rozmnażanie tuatary jest wyjątkowo powolne — samice składają jaja średnio raz na kilka lat, a same jaja potrzebują ponad roku, by się wykluć, znacznie dłużej niż u większości innych gadów świata.

Wprowadzenie na wyspy Nowej Zelandii inwazyjnych szczurów niemal doprowadziło do wyginięcia tuatary, dlatego dziś gatunek ten przetrwał głównie na starannie chronionych, wolnych od drapieżników wysepkach oraz w ogrodzonych rezerwatach.

Program usuwania inwazyjnych drapieżników z wysp i reintrodukcji tuatary uznawany jest za jeden z większych sukcesów ochrony przyrody w Nowej Zelandii, umożliwiający powolną, lecz stałą odbudowę dzikich, naturalnych populacji tego gatunku.