Strona główna › Ortografia › Dyktanda z rz i ż — dwanaście tekstów do druku
Dyktanda ćwiczące wyłącznie rz i ż, ułożone według trzech dróg sprawdzania: położenia w wyrazie, wymiany na r oraz wymiany na g, ż i z. Teksty rosną trudnością, więc można je przerabiać po kolei niezależnie od klasy, do której chodzi dziecko. Każde dyktando można też odsłuchać: przeglądarka czyta je zdanie po zdaniu, z przerwą na zapisanie, a tekst da się ukryć do czasu sprawdzenia.
Jeśli wolisz od razu ćwiczyć — włącz dyktando z rz i ż.
Gotowy arkusz: dyktanda z rz i ż do druku — z lukami zamiast dyktowania.
Przy tej parze liter działają trzy niezależne sposoby i teksty niżej są według nich pogrupowane. Położenie rozstrzyga natychmiast — wystarczy spojrzeć na literę obok. Wymiana wymaga znalezienia wyrazu pokrewnego. Pamięć zostaje wtedy, gdy zawiodą dwie pierwsze drogi.
Jak czytać kolory pod dyktandami
rz — czerwone to litery, o które chodzi.
r — zielone to litery, które słychać po wymianie. One są dowodem.
pszczoły — fioletowe to wyjątki od reguły.
Kolory są tylko w omówieniu. Same dyktanda to czysty tekst do przeczytania na głos.
Pełna reguła z listami wyrazów i zamkniętą listą wyjątków stoi na stronie rz czy ż. Tutaj są same teksty do ćwiczenia.
Najłatwiejsza grupa, bo reguła działa od razu: po b, ch, d, g, j, k, p, t i w piszemy rz.
Dyktando 1. Przy drodze
Przy drodze rośnie stary krzak. Wiatr strząsa z niego suche liście. Grzegorz zatrzymał rower i przyjrzał się gałęziom.
Pułapki: Przy, krzak, Grzegorz, zatrzymał, przyjrzał — pięć razy rz po spółgłosce — po p, k, g, t i znów po p. W „przyjrzał” rz pojawia się nawet dwa razy: po p i po j.
Dyktando 2. Chrzan w ogrodzie
Trzeba było wcześnie wstać. Chrzan rósł w ogrodzie przy płocie. Babcia utarła go i dodała do sosu.
Pułapki: Trzeba i Chrzan — rz po t oraz po ch. Rósł przez ó (bo rosła).
Dyktando 3. W przedszkolu
W przedszkolu dzieci uczą się wierszy. Nauczycielka przypomina, żeby mówić wyraźnie. Krzysiu recytuje najgłośniej ze wszystkich.
Pułapki: przedszkolu, przypomina, Krzysiu. Uwaga na „wierszy” — tam jest sz, nie rz.
Dyktando 4. Wrzesień
Wrzesień przyniósł chłodne poranki. Drzewa powoli traciły liście. Na trawniku leżał gruby dywan z kasztanów.
Pułapki: Wrzesień, przyniósł, Drzewa. Leżał przez ż. Przyniósł ma też ó (bo przyniesie).
Podział na położenie, wymianę i pamięć wraca później przy ó oraz przy ch — widać to po układzie wszystkich zasad ortograficznych.
Tu reguła położenia nie działa — trzeba znaleźć wyraz pokrewny, w którym słychać r.
Dyktando 5. Zimny dzień
Na dworze zrobiło się zimno. Marzec bywa kapryśny. Lekarz poradził babci, żeby ciepło się ubierała.
Pułapki: dworze (bo dwór), Marzec (bo marca), lekarz (bo lekarski).
Dyktando 6. Nad morzem
Morze o świcie było spokojne. Rybacy wracali z połowu. Starszy pan sprzedawał świeże ryby przy porcie.
Pułapki: Morze (bo morski). Sprzedawał — tu działa reguła położenia, rz po literze p.
Dyktando 7. Górska droga
Górzysty teren utrudniał marsz. Rowerzysta zsiadł i prowadził rower. Malarz siedzący przy drodze szkicował widok.
Pułapki: Górzysty (bo góra), rowerzysta (bo rower), malarz (bo malarski) — trzy razy ta sama wymiana na r.
Ż wymienia się na g, dz, z albo ź — wystarczy, że w wyrazie pokrewnym pojawi się którakolwiek z tych liter.
Dyktando 8. Stare księgi
Książka leżała na stole obok starej księgi. Śnieżna zima przypomniała nam o świętach. Dróżka prowadziła prosto do lasu.
Pułapki: Książka (bo księga), Śnieżna (bo śnieg), Dróżka (bo droga) — trzy razy ta sama wymiana na g.
Dyktando 9. Świecznik babci
Mosiężny świecznik stał na komodzie. Babcia mówiła, że to pamiątka po prababci. Obok leżał pieniążek znaleziony w ogrodzie.
Pułapki: Mosiężny (bo mosiądz), pieniążek (bo pieniądz). Dwie wymiany na dz w jednym tekście.
Dyktando 10. Poranna droga
Wożę siostrę do szkoły każdego ranka. Czasem grożę jej, że pojedziemy bez śniadania. Ona każe mi wtedy jechać wolniej.
Pułapki: Wożę (bo wozić), grożę (bo groźba), każe (bo kazać). Dwie różne litery docelowe: z w „wozić” i „kazać”, ź w „groźba”.
Gdy ani położenie, ani wymiana nie rozstrzygają, zostaje pamięć. Te wyrazy warto znać z listy.
Dyktando 11. Rzeka w mieście
Rzeka płynie przez całe miasto. Nad jej brzegiem rosną jarzębiny. Rzemieślnicy mieli tu kiedyś swoje warsztaty.
Pułapki: rzeka, jarzębiny, rzemieślnicy — wszystkie trzy mają rz niewymienne. Brzegiem to za to reguła położenia.
Dyktando 12. Nad stawem
Żaba siedziała na liściu. Obok przeleciał żuk. Żuraw stał nieruchomo w płytkiej wodzie i czekał.
Pułapki: żaba, żuk, żuraw — ż niewymienne na początku wyrazu. Reguła położenia ich nie obejmuje, bo przed pierwszą literą nic nie stoi.
Na tej stronie teksty są do czytania na głos. Karta poniżej zawiera inne zdania, przygotowane do samodzielnego uzupełniania — przydaje się, gdy nie ma kto dyktować.
Do arkusza dołączony jest zestaw dwudziestu słówek, czyli krótsza forma na dni, w których na całe dyktando nie ma czasu.
Największy problem z tą parą polega na tym, że dziecko zna obie reguły osobno, ale nie wie, której użyć w konkretnym wyrazie. Ćwiczenie na pojedynczych słowach uczy właśnie tego wyboru.
W trybie ćwiczeń aplikacja przy pomyłce mówi, czy zadziałała reguła położenia, czy wymiana. Po dwudziestu wyrazach zwykle widać, która droga sprawia kłopot.
Gdy obie działają, warto wrócić do dyktand mieszanych na stronach klasowych — tam rz i ż występują razem z pozostałymi zasadami.
Wejście od razu: ćwiczenia z rz i ż albo dyktando z tej kategorii.
Trzy wyrazy z powyższych dyktand pokazujące, jak wybrać właściwą drogę sprawdzania.
Przykład 1 Krzak — reguła położenia
Uzasadnij pisownię wyrazu krzak z pierwszego dyktanda.
Odpowiedź: krzak — bo rz zawsze po k
Gdyby zacząć od położenia, odpowiedź byłaby po jednym kroku. Wymiana jest tu drogą okrężną.
Przykład 2 Marzec — wymiana na r
Uzasadnij pisownię wyrazu marzec z piątego dyktanda.
Odpowiedź: marzec — bo marca
Przy nazwach miesięcy i zawodów wymiana działa najczęściej — warto zaczynać właśnie od niej.
Przykład 3 Książka — wymiana na g
Uzasadnij pisownię wyrazu książka z ósmego dyktanda.
Odpowiedź: książka — bo księga
W tym samym dyktandzie stoją oba wyrazy obok siebie, więc dziecko widzi wymianę bez szukania.
Trzy błędy typowe przy tej parze liter.
Stosowanie reguły położenia do liter spoza listy
Skąd się bierze: Reguła bywa zapamiętywana jako „po spółgłosce piszemy rz”, bez dziewięciu konkretnych liter. Wtedy dziecko stosuje ją wszędzie i powstają zapisy, w których rz stoi po literach, gdzie nigdy nie występuje.
Jak zrobić dobrze: Wypiszcie razem po dwa wyrazy do każdej z dziewięciu liter. Osiemnaście wyrazów zapamiętuje się lepiej niż dziewięć oderwanych liter.
Pozorna wymiana przy sprawdzaniu dyktanda
Na co patrzeć: gdy dziecko uzasadnia zapis, sprawdź, czy w wyrazie sprawdzającym naprawdę zmieniła się litera. „Burza, bo burzowy” brzmi jak uzasadnienie, a nim nie jest — rz stoi w obu wyrazach. Przy tekstach z tej strony ta pomyłka wraca najczęściej w wyrazach: burza, rzeka, korzeń, jarzyna.
Jak zareagować: jedno pytanie — „czy słyszysz tam r?”. Odpowiedź „nie” jest dobrą odpowiedzią: znaczy, że wyraz idzie na listę do zapamiętania. Pełne omówienie obu dróg sprawdzania stoi na stronie rz czy ż.
Gubienie kropki nad ż przy szybkim pisaniu
Skąd się bierze: W piśmie odręcznym ż różni się od z wyłącznie kropką. Przy szybkim zapisie kropka wędruje nad sąsiednią literę albo znika, a nauczyciel czyta wtedy „zaba” zamiast „żaba”.
Jak zrobić dobrze: Wprowadź osobną rundę sprawdzania na koniec dyktanda, poświęconą wyłącznie kropkom i kreskom. Dwie minuty potrafią usunąć sporo błędów.
Poćwicz rz i ż z Ortusiem
Aplikacja losuje wyrazy z tej pary, a przy pomyłce mówi, co rozstrzyga: że wyrazu trzeba się nauczyć na pamięć, że decyduje położenie po spółgłosce albo że działa wymiana. Ponad 1100 wyrazów z tej jednej pary.
Posłuchaj dyktanda z rz i żWszystko na tej stronie zostaje darmowe. Do ćwiczeń na papierze: gotowe karty pracy, kartkówki i dyktanda z Ortusiem, z kluczem odpowiedzi.
Płatny zestaw · sklep
6 dwustronnych kart pracy o temacie rz i ż dla klas 2–3; kartkówki A i B, klucz oraz darmowa próbka do obejrzenia przed zakupem. Pola do…
7,90 zł
Zobacz w sklepie →
Płatny zestaw · sklep
6 dwustronnych kart pracy o temacie rz i ż dla klas 4–5; kartkówki A i B, klucz oraz darmowa próbka do obejrzenia przed zakupem.
7,90 zł
Zobacz w sklepie →
Płatny zestaw · sklep
Wszystkie 11 zestawów Ortusia dla klas 2–5: 66 dwustronnych kart pracy, kartkówki A/B i klucze. Jeden pakiet PDF do samodzielnego druku.…
59,90 zł
Zobacz w sklepie →Wszystko na tej stronie zostaje darmowe. Gotowe kartkówki i sprawdziany z polskiego PDF z kluczami: grupa A za darmo, pozostałe grupy w sklepie.
Karty pracy PDF · sklep
Pięć kart pracy z polskiego dla klas 4–5: uzupełnianie, reguła po spółgłosce, korekta zdań.
3,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →
Kartkówka PDF · sklep
Kartkówka z języka polskiego dla uczniów klas 2–3: wpisywanie liter, poprawianie zdań.
3,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →
Kartkówka PDF · sklep
Kartkówka z języka polskiego dla uczniów klas 4–6: zasady, wymiany i wyjątki.
3,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →Po dziewięciu: b, ch, d, g, j, k, p, t oraz w. Przykłady kolejno: brzeg, chrzan, drzewo, grzyb, spojrzeć, krzak, przerwa, trzeba, wrzos. Reguła jest bardzo pewna — wyjątków jest tylko dziesięć i tworzą zamkniętą listę.
Wyłącznie na r. Jeśli w wyrazie pokrewnym w tym samym miejscu słychać r, piszemy rz — na przykład morze i morski, marzec i marca, lekarz i lekarski. Jeśli r się nie pojawia, wymiana niczego nie rozstrzyga.
Na cztery litery: g, ż, z oraz ź. Przykłady: książka i księga, mosiężny i mosiądz, wożę i wozić, grożę i groźba. Wystarczy, że w wyrazie pokrewnym pojawi się którakolwiek z nich, żeby mieć pewność co do pisowni.
Bo reguła położenia ich nie obejmuje — przed pierwszą literą wyrazu nic nie stoi, więc nie ma czego sprawdzać. Przy wyrazach takich jak rzeka, rzecz czy żaba wymiana również nic nie daje, dlatego są na listach do zapamiętania.
Reguła położenia wchodzi w klasie drugiej i jest wtedy jedyną obowiązującą. Wymiana na r pojawia się w klasie trzeciej, a pełen zakres wraz z ż wymiennym — w klasie czwartej. Teksty na tej stronie są ułożone w tej samej kolejności.
Wybierz dyktando, kliknij „Ukryj tekst”, a potem „Posłuchaj” — przeglądarka przeczyta je zdanie po zdaniu i po każdym zdaniu zrobi przerwę na zapisanie. Na koniec odkryj tekst i porównaj zapis z oryginałem; pod tekstem są pułapki z wyjaśnieniem, skąd bierze się rz albo ż. Jeśli przeglądarka nie ma polskiego głosu, przeczytaj dyktando na głos sam — powoli, zdanie po zdaniu.
Mateusz Będkowski
nauczyciel matematyki, autor „Nie każ mu liczyć”
Uczę matematyki od 13 lat, w tym 7 lat w szkole — dziś w dwóch szkołach w Kaliszu. Magister pedagogiki ze specjalnością terapia pedagogiczna, po studiach podyplomowych z matematyki. Rozwiązania na tej stronie liczę sam, krok po kroku, i zapisuję dokładnie tak, jak tłumaczę je uczniowi na kartce.
Ostatnia aktualizacja: 2026-09-25. Tekst redakcji „Nie każ mu liczyć”.
Mateusz Będkowski
nauczyciel matematyki i pedagog
Uczę matematyki od 13 lat, w tym 7 lat w szkole. Magister pedagogiki ze specjalnością terapia pedagogiczna, po studiach podyplomowych z matematyki. Wszystkie materiały na tej stronie przygotowuję sam. Poznaj moje podejście →
Ostatnia aktualizacja: 2026-09-25
30 kart pracy, które uczą dziecko uważnego patrzenia i kończenia tego, co zaczęło. Cały PDF wrzucam za darmo do grupy na Facebooku — bez zapisów.
Odbieram książeczkę w grupie