Strona główna › Lektury szkolne › Liceum i technikum › Granica

Autorka

Zofia Nałkowska

Gatunek

powieść psychologiczno-obyczajowa z wątkami społecznymi

Epoka

dwudziestolecie międzywojenne

Miejsce akcji

prowincjonalne miasto, kamienica pani Kolichowskiej przy ulicy Staszica, folwark Boleborza

Bohaterowie

Zenon Ziembiewicz, Elżbieta Biecka, Justyna Bogutówna, Cecylia Kolichowska, Karol Wąbrowski

Budowa

27 rozdziałów i „Zakończenie”; rozdział 1 i zakończenie opowiadają o katastrofie, reszta to retrospekcja

Gdzie przeczytać legalnie

Wolne Lektury

Streszczenie: o czym jest „Granica”

Zenon Ziembiewicz, syn zubożałego szlachcica, który jest rządcą w Boleborzy, studiuje w Paryżu i chce żyć uczciwie, inaczej niż ojciec. Od dziecka zna Elżbietę Biecką, wychowywaną przez ciotkę Cecylię Kolichowską w kamienicy, w której suterenach mieszkają biedni lokatorzy. W czasie wakacji w Boleborzy Zenon wdaje się w romans z Justyną Bogutówną, córką kucharki. Po studiach przyjmuje od starosty Czechlińskiego posadę redaktora miejscowej gazety „Niwa”, a potem zostaje prezydentem miasta. Żeni się z Elżbietą, a Justynę, która była z nim w ciąży, zostawia samą. Kariera wymaga od Zenona kolejnych ustępstw, aż po strzały do demonstrujących robotników, za które miasto obwinia właśnie jego. Justyna popada w chorobę psychiczną i oblewa mu twarz żrącym płynem. Oślepiony Zenon popełnia samobójstwo.

Krótkie streszczenia wszystkich opracowanych lektur zebraliśmy na jednej stronie: streszczenia lektur.

Streszczenie szczegółowe: plan wydarzeń

1. Koniec na początku (rozdz. 1)

   Narrator opowiada o skandalu: kariera Zenona Ziembiewicza zakończyła się „groteskowo i tragicznie”, a Justyna Bogutówna siedzi w więzieniu i mówi tylko, że jest „przysłana od umarłych”. Potem cofa się do dzieciństwa Zenona: ojciec Walerian, dumny ze szlacheckiego herbu, jest rządcą w Boleborzy u hrabiów Tczewskich. W mieście Zenon odwiedza kamienicę pani Kolichowskiej i poznaje Elżbietę.

2. Kamienica przy ulicy Staszica (rozdz. 2–4)

   Pani Cecylia Kolichowska, ciotka Elżbiety, jest wdową po rejencie, a jej pierwszy mąż, socjalista Wąbrowski, popełnił samobójstwo. W kamienicy mieszkają biedni lokatorzy: Gołąbscy w suterenie, Chąśbowie, dozorca Ignacy. Pies Fitek siedzi na łańcuchu. Piętnastoletnia Elżbieta przeżywa nieszczęśliwą miłość do żonatego rotmistrza i współczuje biednym sąsiadom.

3. Boleborza i Justyna (rozdz. 5–7)

   Zenon spędza lato w Boleborzy, w przerwie studiów w Paryżu. Poznaje Justynę, córkę kucharki Bogutowej, i zostaje jej kochankiem. Z Paryża dochodzi wiadomość, że umarła Adela, kobieta, z którą Zenon był tam związany. Ojciec nie ma pieniędzy na ostatni rok studiów. Zenon przyjmuje propozycję Czechlińskiego: będzie pisał z zagranicy artykuły dla nowej gazety.

4. Elżbieta i Zenon (rozdz. 7–8)

   Zenon i Elżbieta rozmawiają tak jak dawniej, czytają razem książki, a ich przyjaźń zmienia się w miłość. Zenon uważa sprawę Justyny za zamkniętą. Narrator zapowiada, że rok później będzie ślub, a przedtem dojdzie do „pamiętnej rozmowy” Elżbiety z Justyną.

5. Śmierć Bogutowej (rozdz. 9)

   Bogutowa ciężko choruje i jedzie z Justyną do miasta na operację. Umiera, a na pogrzebie są tylko cztery osoby. Justyna zostaje sama w mieście i nocuje u Jasi Gołąbskiej w suterenie kamienicy pani Kolichowskiej.

6. Redaktor „Niwy” (rozdz. 10–13)

   Zenon wraca z Paryża. Czechliński, teraz starosta, proponuje mu redakcję „Niwy”. Zenon spotyka się z Elżbietą, ale Justyna przychodzi do jego hotelu po resztę pieniędzy z Boleborzy i romans wraca. Wkrótce Justyna mówi mu, że jest w ciąży. Zenon uważa, że decyzja „wyłącznie do niej należy”. Zenon poznaje wpływowych ludzi: hrabiów Tczewskich i księdza Czerlona.

7. „To dziecko musi żyć” (rozdz. 14–16)

   Elżbieta zostaje kochanką Zenona i pyta o Justynę. Gdy dowiaduje się o ciąży, wzywa Justynę do siebie i mówi: „Ja za niego nie wyjdę. (…) To dziecko musi żyć”. Potem pisze Zenonowi, że Justyna „ma do ciebie prawo”, i wyjeżdża do matki do Warszawy.

8. Warszawa i zaręczyny (rozdz. 17–18)

   Elżbieta poznaje bliżej matkę, panią Niewieską, która kiedyś zostawiła ją u ciotki. Zenon milczy, a potem przyjeżdża do Warszawy: ma objąć nowe stanowisko. W teatrze, po ciemku, wsuwa Elżbiecie pierścionek na palec.

9. Prezydent miasta (rozdz. 19–22)

   Dzięki Elżbiecie Justyna dostaje pracę w sklepie bławatnym Torucińskiego. Zenon zostaje prezydentem miasta, rodzi im się syn Walerian, a z zagranicy wraca Karol Wąbrowski, syn pani Kolichowskiej i przyjaciel Zenona z Paryża. Justyna przychodzi pod dom Ziembiewiczów i chce zobaczyć dziecko.

10. Choroba Justyny (rozdz. 23–25)

    Zenon i Elżbieta prowadzą wystawne życie, a Justyna jest coraz bardziej chora. Doktor Lefeld radzi, by była wśród bliskich osób, ale ich już nie ma: Gołąbscy wymarli, a Franek Borbocki, który ją kochał, siedzi w więzieniu. Elżbieta codziennie odwiedza chorą ciotkę.

11. Strzały przed ratuszem (rozdz. 26–27)

    Justynę dręczą sny i wspomnienie, że przerwała ciążę u akuszerki. Po zamknięciu huty Hettnera robotnicy wychodzą na ulice. Przed ratuszem padają strzały, giną robotnicy, a w szpitalu umiera Franek Borbocki. Miasto obwinia Zenona. W kłótni Elżbieta mówi o granicy, „za którą przestaje się być sobą”. W rozmowie z matką Zenon mówi: „Jest się takim, jak myślą ludzie”.

12. Zakończenie

    Justyna dostaje się do gabinetu Ziembiewicza i oblewa mu twarz żrącym płynem. Zenon traci wzrok, a w niecały tydzień po powrocie ze szpitala strzela do siebie z rewolweru. Elżbieta wyjeżdża za granicę. Synem opiekuje się babka, pani Ziembiewiczowa, w dawnym mieszkaniu pani Kolichowskiej, u Karola Wąbrowskiego.

Co znaczy tytuł „Granica”

• Granica moralna. Elżbieta mówi Zenonowi, że musi istnieć „jakaś granica, za którą nie wolno przejść, za którą przestaje się być sobą” (rozdz. 27). Zenon przekracza ją krok po kroku: romans z Justyną, praca dla władzy, której kiedyś nie szanował, strzały do robotników.
• Granica między tym, kim jesteśmy, a tym, jak nas widzą. Zenon myśli o sobie jako o człowieku przyzwoitym, ale „jest się takim, jak myślą ludzie, nie jak myślimy o sobie my” (rozdz. 27). Rozdział 1 pokazuje go właśnie tak: „od strony tej ulicy, która go sądziła z jego czynów”.
• Granica społeczna. Kamienica pani Kolichowskiej jest małym modelem społeczeństwa: na górze właścicielka, w suterenach biedota. Między nimi stoi parkan z kolczastym drutem, a pies Fitek ma życie wyznaczone długością łańcucha.

Kompozycja: od końca do początku

Dzięki temu czytelnik od początku zna zakończenie i śledzi nie to, „co się stanie”, ale „jak do tego doszło”.

Bohaterowie

Test i inne lektury

Najczęstsze pytania